Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP) jest ogólnopolską organizacją zrzeszająca psychologów w działaniach na rzecz rozwoju psychologii jako nauki i praktyki zawodowej. PTP ma długą historię, powstało bowiem w 1907 roku. Wtedy było organizacją lokalną w Warszawie pod zaborem rosyjskim. Po drugiej wojnie światowej doszło do reaktywacji Towarzystwa już przy ogólnopolskim charakterze.

Od ponad stu lat PTP jednoczy psychologów we wspólnym celu, jakim jest rozwijanie i popularyzowanie psychologii przy jednoczesnym dbaniu o standardy etyczne. Psychologia jako nauka powinna mieć na celu pomaganie ludziom w zachowywaniu i przywracaniu zdrowia. Działanie Towarzystwa ma tworzyć środowisko inspirujące do rozwoju i działania w wymiarze badawczym i praktycznym, skoncentrowana na profesji i etosie, by rozwój dziedziny był merytoryczny oraz etyczny. PTP reprezentuje również psychologów jako grupę zawodową w kontaktach z władzami, jak chociażby temat ustawy o zawodzie psychologa.

PTP to nie tylko Towarzystwo, ale również Pracownia Testów Psychologicznych – największy wydawca testów psychologicznych w Polsce. Pracownia Testów Psychologicznych publikuje narzędzia polskich i zagranicznych autorów, a także książki dotyczące diagnozy i innych praktycznych zastosowań psychologii.

Członkostwo w PTP można podzielić na członków zwyczajnych (tj. osoby z tytułem magistra psychologii) oraz nadzwyczajnych (studentów psychologii po co najmniej 3 latach studiów oraz magistrów kierunku innego niż psychologia).

Co roku, 10 grudnia, obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka i Praw Dziecka. Jest to dzień, w którym możemy przypomnieć sobie o walce na rzecz poszanowania godności człowieka. Świat nadal nie jest idealny, ale zdobywając prawa, każda jednostka w społeczeństwie może coś zmienić. Choćby zwracając uwagę na to, że komuś dzieje się krzywda, albo odwrotnie – poprzez pomoc i pracę, by każdy człowiek był traktowany z należytą troską. Rolę w tym ma każdy z nas, również z perspektywy zawodowej jako psycholog.

Początki myśli o prawach człowieka

Historia praw człowieka zaczyna się w 539r.p.n.e., gdy powstał pierwszy dokument, stworzony przez Cyrusa Wielkiego, mówiący o prawach człowieka. Był oparty na prawie naturalnym, zgodnie z którym prawa przysługują każdemu człowiekowi bez dodatkowych uzasadnień. Zaś brak określonych zasad spowodowałby chaos (np. wojny).

Przełomowy był 1948r., w którym pojawiła się Deklaracja Praw Człowieka, opierająca się na uniwersalności praw człowieka – każdy człowiek posiada prawa, niezależnie od płci, poglądów politycznych, kultury pochodzenia, wyznawanej religii, wyglądu.

Współcześnie coraz więcej wykształconych osób dąży do tego, aby prawo było na stale dostosowywane do zmieniających się realiów i potrzeb jednostek.

Prawa człowieka a psychologia – zdrowie

Jednym z podstawowych praw człowieka jest prawo do zdrowia i jego ochrony. W Konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia(WHO) zdrowie jest zdefiniowane jako pełny dobrostan psychiczny, fizyczny oraz społeczny, nieograniczający się wyłącznie do braku choroby. Co więcej, Deklaracja Helińska podkreśla, że nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego. Widzimy więc, że prawo do zdrowia jest ściśle powiązane z psychologią

Niezwykle ważna jest rola promocji zdrowia. Pozwala ona wyjść poza samo zapobieganie patologii oraz chorobom, obejmując działania ukierunkowane na doskonalenie zdrowia. Prawo oświatowe oraz polityka społeczna mają obowiązek wspierania placówek edukacyjnych w kształtowaniu u uczniów nawyków dbania o zdrowie. Tym samym mogą wdrażać różne strategie radzenia sobie już w okresie dzieciństwa dla budowania resilience (procesów odporności psychicznej). Każdy człowiek ma prawo do rozwoju osobowego: wzrostu świadomości i godności u siebie i dostrzeganie jej u innych, wzbogacanie wiedzy, odnajdywanie siebie, miłości, przyjaźni; zdolności dzielenia się wartościami z innymi, wyczulenie na krzywdę innych i dążenie do jej zniwelowania.

Mimo rosnącego zainteresowania psychologią, nadal widzimy, że w społeczeństwie pozostaje wiele osób, nieświadomych tych problemów. Ograniczenie praw osób chorujących jest wciąż aktualne. Problemy psychiczne dalej są postrzegane w nieprawidłowy sposób, co może wiązać się z ostracyzmem. Przede wszystkim są to ludzie, którzy tak samo zasługują na szacunek i ich prawa są gwarantowane m.in. przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polski.

Etyka zawodowa psychologa

W swojej pracy psycholog spotyka się twarzą w twarz z różnymi dylematami. Czasem naturalnym jest to, że nie wiemy, jak reagować na niektóre sytuacje w gabinecie, ale bywają też momenty, w których się zastanawiamy: Czy postępujemy zgodnie z prawem? Co nas chroni przed niebezpieczeństwem w pracy? Na czym w ogóle stoimy? Wprost łączy się to z prawami człowieka – nie tylko tym do ochrony zdrowia, ale także do wolności, szacunku oraz rozwoju, ściśle powiązanych z dobrostanem psychicznym.

2 grudnia 2018r. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP) opublikowało Kodeks Etyczny Psychologa, którego zasad powinniśmy ściśle przestrzegać. Ów dokument jest na oficjalnej ogólnodostępnej stronie i reguluje zasady oraz prawa psychologa i klienta. Kluczowe jest trzymanie się ich oraz świadomość obu stron kontaktu, tak by interwencja przebiegała poprawnie i prowadziła do pozytywnych zmian.

Podsumowując, prawa człowieka są kluczowym konceptem dla funkcjonowania jednostek i społeczeństw. Dotyczą one każdego z nas jako człowieka, ale również regulują i wpływają na zawód psychologa oraz pracę z klientem.

Źródła:

Fundacja Nie Widać Po Mnie. (2025). Samobójstwa dzieci i nastolatków w 2024r. w Polsce. https://niewidacpomnie.org/2025/01/23/samobojstwa-dzieci-i-nastolatkow-w-2024-r-w-polsce/

Heszen-Celińska, I., Sęk, H. (2020). Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Krajewska, B. (2009). Instytucje wsparcia dziecka i rodziny. Oficyna Wydawnicza IMPULS.

Mazurek, F. J. (1983). Prawo do rozwoju: Integralny rozwój osoby ludzkiej. Roczniki Nauk Społecznych, 11(1), 5-23.

Polskie Towarzystwo Psychologiczne. (2018). Kodeks Etyczny psychologa. https://psych.org.pl/dla-psychologow/kodeks-etyczny

Rzecznik praw obywatelskich (2014). Ochrona zdrowia psychicznego w Polsce: wyzwania, plany, bariery, dobre praktyki. Raport RPO. https://otwartebramy.org/wp-content/uploads/2011/01/Ochrona_zdrowia_psychicznego.pdf#page=18

Sęk, H. (2016). Psychologia kliniczna. W: L., Cierpiałkowska (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wiącek, M., Krzywoń, A., Brzozowski, W. (2023). Prawa człowieka. Wolters Kluwer Polska SA.

Co roku 3 grudnia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Osób z Niepełnosprawnością, w celu podniesienia świadomości społecznej. Zazwyczaj, gdy myślimy o niepełnosprawności, kojarzymy ją przede wszystkim z ograniczeniami fizycznymi. Jednak ma ona o wiele szersze znaczenie. Obejmuje również niewidzialne przeszkody związane ze zdrowiem psychicznym, które mogą znacząco utrudniać życie codzienne. Dlatego jest niezbędne, abyśmy dostrzegali pełny zakres tych wyzwań i rozumieli, jak ważne jest wsparcie psychologiczne zarówno w przypadku niepełnosprawności psychicznej, jak i w procesie adaptacji do tej fizycznej.

Czym jest niepełnosprawność psychiczna?

Niepełnosprawność psychiczna to stan, w którym przewlekłe i ciężkie zaburzenia psychiczne prowadzą do trwałych ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu. W praktyce skutkuje to do: niemożności skutecznego planowania i utrzymywania koncentracji, problemów ze stabilnością emocjonalną i pamięcią oraz samodzielnym funkcjonowaniu w społeczeństwie czy pracy. Mogą, ale nie muszą, się z nią wiązać przykładowo schizofrenia czy spektrum autyzmu.

Stygmatyzacja: Czym jest i jak utrudnia życie niepełnosprawnym?

Stygmatyzacja to proces, w którym jednostka z niepełnosprawnością jest oceniana jako mniej wartościowa, co prowadzi do ograniczenia jej udziału w życiu społecznym. Doświadczają ona dyskryminacji na rynku pracy, bywa wykluczona z relacji towarzyskich i musi zmagać się z utrwalonymi, krzywdzącymi stereotypami. Szkodliwy jest także mechanizm wewnętrzny – długotrwałe odrzucenie i krytyka sprawiają, że osoba z niepełnosprawnością zaczyna przyswajać negatywne opinie na swój
temat. W jej wyniku rodzi się poczucie wstydu i obniżona samoocena. Taki stan wewnętrznego zniechęcenia znacząco osłabia motywację i staje się jedną z najtrudniejszą przeszkodą w procesie leczenia i rehabilitacji.

Wsparcie psychologiczne: Jak psycholog może pomóc przy niepełnosprawności?

Współczesna medycyna podkreśla, że zdrowie fizyczne jest ściśle związane ze zdrowiem psychicznym. Psycholog wspiera zarówno osoby mierzące się z niedawną utratą sprawności, jak i tych, którzy od dłuższego czasu żyją z niepełnosprawnością. Zadaniem psychologa jest ułatwienie przepracowania strat, odbudowanie poczucia własnej wartości oraz utrzymania motywacji do aktywnej rehabilitacji.
W zależności od indywidualnych potrzeb i etapu adaptacji, wsparcie psychologiczne może przybierać różne formy dostosowanych do pacjenta:

Niepełnosprawność, zarówno na tle fizycznym i psychicznym, zasługuje na zrozumienie i szerzenie świadomości. Również psychologowie mają w tym swoją rolę, poprzez psychoedukację z zakresu niepełnosprawności psychicznej, ale także pamiętanie o nierozerwalnym związku pomiędzy zdrowiem psychicznym i fizycznym oraz możliwości własnego wpływu i oddziaływania.

Źródła:

Biel-Ziółek, K. (2017). Wpływ barier mentalnych, społecznych i zawodowych na jakość życia
osób chorych lub niepełnosprawnych. Nauczyciel i Szkoła, 3(63).

Lizoń-Szłapowska, D. (2022). Rola wsparcia psychologicznego i terapii w procesie adaptacji
społecznej osób niepełnosprawnych. W: Bylok F., Kwiatek A., & Skiba M. (Red.), Wybrane
aspekty bezpieczeństwa pozamilitarnego. Zagrożenia, wyzwania, koncepcje (s. 31–39).
Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej.

Targońska, K., Kowalewska, B., & Kułak-Bejda, A. (2023). Stygmatyzacja społeczna chorych
psychicznie i jej determinanty. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.

W pierwszym tygodniu grudnia obchodzimy Europejski Tydzień Autyzmu. Jego celem jest przybliżanie tematyki autyzmu i funkcjonowania osób w spektrum. Naukowa wiedza w tym temacie regularnie wzrasta. W związku z obchodzonym tygodniem autyzmu przyjrzyjmy się przyczynom i objawom autyzmu, a także funkcjonowaniu osób w spektrum.

Początki badań nad spektrum autyzmu

Leo Kanner w 1943 r. wyróżnił autyzm jako odrębną jednostkę diagnostyczną. Zauważył on wśród 11 dzieci charakterystyczne objawy, które odróżniały je od rówieśników rozwijających się prawidłowo. Rok po przeprowadzonych przez niego badaniach, Hans Asperger opublikował wyniki, zawierające próbę teoretycznego wyjaśnienia zaburzeń, które zaobserwował na konkretnych przypadkach. Początkowo autyzm był określany mianem autyzmu wczesnodziecięcego i dziecięcego, co było błędne, ponieważ aktualnie wiemy, że autyzm występuje również u dorosłych. Dlatego od 2011 r., według Amerykańskiego
Towarzystwa Psychiatrycznego, autyzm funkcjonuje pod nazwą zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD – autism spectrum disorders).

Czym jest spektrum autyzmu? Przyczyny i objawy

Autyzm to odmienny sposób funkcjonowania mózgu. To całe spektrum objawów o różnym nasileniu, od takich, które są niemal niezauważalne w codziennych aktywnościach, do takich, w których osoba potrzebuje wsparcia, aby prawidłowo realizować zadania. Najczęściej wyróżnia się nienormatywności w trzech aspektach funkcjonowania: komunikacja i budowanie relacji społecznych, powtarzalne zachowania i specyficzne zainteresowania, nadwrażliwość lub niedowrażliwość sensoryczna. Nie ma jednej konkretnej przyczyny autyzmu. Mówiąc o uwarunkowaniach, musimy zwrócić uwagę na obszary takie jak:
● genetyka – czyli występowanie mutacji i różnic w genach związanych z rozwojem
mózgu,
● neurobiologia – sieci neuronalne rozwijające się inaczej niż u osób neurotypowych
● czynniki środowiskowe – starszy wiek rodziców koreluje dodatnio
z większym ryzykiem wystąpienia spektrum u dziecka.

Pierwsze objawy autyzmu obserwujemy u dzieci między 1 a 3 rokiem życia. Wśród pierwszych objawów możemy wyróżnić:

Funkcjonowanie mózgu osób w spektrum

Mózg osoby w spektrum funkcjonuje w inny sposób niż mózg osoby neurotypowej. Różnice możemy zauważyć w kilku obszarach:● Układ połączeń neuronalnych: U osób w spektrum poszczególne obszary
funkcjonują intensywniej, ale połączenia neuronalne są upośledzone. Dlatego tacy ludzie potrafią mieć genialne zdolności analityczne, ale mogą mieć trudności z relacjami interpersonalnymi.
● Aktywność sensoryczna: Mózg osoby w spektrum inaczej przetwarza bodźce, które do niego docierają (wzrok, słuch, dotyk).
● Rozwój kory przedczołowej: U osób w spektrum kora przedczołowa rozwija się w inny sposób, w związku z czym osoby te mają trudności w realizowaniu funkcji społecznych, wyczuciu empatii, intencji i nastroju drugiej osoby, co może utrudniać zawieranie relacji.
● Sposób uczenia się. Osoby w spektrum doskonale uczą się poprzez struktury, schematy, obrazy, logikę, natomiast czytanie mowy ciała, twarzy i emocji jest dla takich osób znacznie bardziej skomplikowane.

Jak skutecznie komunikować się z osobami w spektrum autyzmu?

Europejski Tydzień Autyzmu zwraca uwagę na autyzm jako zaburzenie, a nie chorobę. Niektóre zachowania osób w spektrum mogą być niezrozumiałe dla osób neurotypowych. Jednocześnie stosowanie odpowiednich form komunikacyjnych i jasnych zasad może wspierać zrozumienie osób będących w spektrum.

Bibliografia:

Aleksiejuk, J., Danowska, D., Dunaj, M., Guzowski, A., Krajewska-Kułak, E. (2019). Różne spojrzenie na zaburzenie – w świecie autyzmu. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.

Chrościńska-Krawczyk, M., Jasiński, M. (2010). Autyzm dziecięcy – współczesne spojrzenie. Klinika Pediatrii, Endokrynologii i Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie.

Drzazga-Lech, M. A., Kłeczek, M., Ir, M. (2021). Różne sposoby definiowania autyzmu: Przegląd stanowisk. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 79, 49–62.

Szmania, L. (2015). Etiologia zaburzeń spektrum autyzmu – przegląd koncepcji. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 11, 93–123. Adam Mickiewicz University Press.

Członkowie SKN Psyche i Logos byli zaangażowani w konferencję „Czego potrzebuje młodzież?”, która odbyła się 17 października 2025. Konferencja została zorganizowana przez: Instytut Psychologii UO, WOTUiW Opole, Ośrodek Leczenia Odwykowego w Woskowicach Małych i Sejmik Młodzieżowy woj. Opolskiego. Konferencja skupiała się na zdrowiu psychicznym i potrzebach młodych, zarówno z perspektywy młodzieży, jak i osób pracujących z młodzieżą chociażby w szkole.

W konferencję zaangażowało się 16 członków SKN Psyche i Logos, tworząc i przeprowadzając warsztaty dla młodzieży ze szkół średnich z województwa opolskiego:

• “Rozpoznawanie i zarządzanie emocjami” — Hanna Górska, Gabriela Spież dla LO IX w Opolu
• „Słowa mają moc – czyli jak rozmawiać ze sobą i z innymi” — Jagoda Mierzowska, Julia Jaroń, Aleksandra Siedlecka dla Zespołu Szkół Ekonomicznych w Opolu
• „Ambicja – jak ją wzbudzić ale nie przesadzić” — Karolina Wrzalik, Dominika Pietruszka, Patrycja Muszelik dla Zespołu Szkół Ekonomicznych w Opolu
• „Samoregulacja emocji” — Martyna Budziak, Marcelina Lenik dla LO III w Opolu
• „Moja tożsamość i wartości” — Zofia Pulit, Hanna Woźnica, Zuzanna Lewandowska dla TEB Edukacja i LO IX w Opolu
• „Nieidealnie, czyli normalnie. Postrzeganie własnego ciała i samoakceptacja” – Justyna Ptak, Maria Tkacz, Sara Zelent dla LO IX w Opolu i Zespołu SR w Namysłowie

Aktywny udział w konferencji był dla nas możliwością nabycia doświadczenia w pracy warsztatowej z młodzieżą oraz szansą na promowanie ważnych tematów psychologicznych w przełożeniu na codzienne życie. Mamy nadzieję, że nasze działania wpłynęły nie tylko na nas samych, ale również uczestników warsztatów, którzy będą potrafić przełożyć nabytą wiedzę na praktykę i lepiej poradzą sobie z codziennymi wyzwaniami okresu adolescencji.

Choroba Alzheimera to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne, obciążające nie tylko chorego, ale i jego otoczenie, w szczególności rodzinę. Rozwój choroby jest nieuleczalny  – nie znamy metody, która pozwoliłaby chorobę pokonać, możemy jedynie spowalniać jej rozwój. Wraz z postępowaniem choroby Alzheimera dochodzi do utraty pamięci, zaburzeń myślenia i mowy, co prowadzi do otępienia. W związku z tym pacjenci często potrzebują opieki całodobowej.

W Polsce aż 92% chorych na Alzheimera przebywa w domu, pod opieką rodziny. Zajęcie to jest dla opiekunów obciążające psychicznie, emocjonalnie i fizycznie. W związku z Światowy Dniem Osób Chorych na Alzheimera (21 września) chcemy zwrócić uwagę na wyzwania związane z chorobą Alzheimera dla psychologów i psychiatrów, ale również, a może przede wszystkim. pomóc osobom znajdującym się w tej sytuacji. Tym bardziej, że w związku z postępującym starzeniem się społeczeństwa, odsetek osób chorych będzie narastał. 

Choroba Alzheimera znacząco wpływa na jakość życia chorych. Poziom jakości życia zależy od: objawów depresyjnych, poziomu funkcjonowania w codziennych czynnościach i samodzielności oraz zgodności z opiekunem. Rozwijające się objawy mogą wywoływać poczucie winy oraz strach u chorych. Choroba obciąża także bliskich i opiekunów. Zależy to od: płci, wieku, stanu zdrowia opiekuna, stopnia pokrewieństwa oraz poziomu wsparcia niesionego opiekunowi. 

Kluczowa jest komunikacja z osobą chorą, co nie jest jednak takie proste. Rozwój choroby wpływa na mowę  – nie tylko wprost, ale również poprzez ogólne zaburzenie myślenia i pamięci, które wpływają na komunikację. Lubelskie Stowarzyszenie Alzheimerowskie opracowało metodę komunikacji dostosowaną do osób chorych na Alzheimera  – WSPIERAM. 

W  – WAŻNY POCZĄTEK: WARUNKI WSTĘPNE 

By nawiązać kontakt z chorym należy zadbać o warunki  – podopieczny powinien dobrze słyszeć rozmówcę i akceptować jego rolę. Ważny jest także stan i samopoczucie chorego oraz warunki zewnętrzne, takie jak obecność (bądź nie) innych osób, miejsce rozmowy. 

S – SYTUACJA KOMUNIKACYJNA: „JA I TY”, „TU I TERAZ” 

Osoba chora powinna być świadoma tego z kim rozmawia. Może wydawać się to proste czy wręcz banalne, ale charakterystyczne dla przebiegu choroby Alzheimera są błędne rozpoznawanie ludzi oraz trudności w orientacji w przestrzeni. W możliwym stopniu podopieczny powinien być zorientowany w rzeczywistości  – gdzie jest, z kim, kim dla niego jest ta osoba. Bez tego kontekstu wypowiedzi opiekuna mogą być niejasne i niepokojące. 

P – POWIEM CI JASNO: JĘZYK 

Choroba wpływa na zdolności językowe podopiecznego. Przede wszystkim na zasób słownictwa, w mniejszym stopniu na gramatykę, oraz na myślenie i uwagę, a więc analizowanie i interpretowanie wypowiedzi. Koniecznym jest by zadbać o dostosowanie przekazu do możliwości osoby chorej. 

I – INNE FORMY KOMUNIKOWANIA SIĘ: NIE TYLKO JĘZYK  

Komunikacja niewerbalna może usprawnić kontakt. Umożliwia to przekazywanie informacji  i wsparcia nawet przy zaawansowanej chorobie, która uniemożliwia komunikację werbalną. Działa to w obie strony  – opiekun również może dowiedzieć się czegoś o podopiecznym, jego samopoczuciu czy potrzebach z komunikatów niewerbalnych.  

E – EMPATIA: TWOJE PROBLEMY SĄ WYNIKIEM CHOROBY 

Zachowanie opiekuna powinno być wyrazem zrozumienia dla trudnej sytuacji osoby z chorobą Alzheimera. Znajomość objawów choroby i świadomość, że tym właśnie są – objawami choroby, na którą chory nie ma wpływu, a nie złą wolą, jest bardzo ważne dla obu stron. Chory nie powinien obarczać się poczuciem winy ani być raniony czy krytykowany za coś na co nie ma wpływu. 

R – RADZIMY SOBIE RAZEM: TWOJE TRUDNOŚCI JĘZYKOWE 

Rozwój choroby w coraz większym stopniu wpływa na komunikację chorego. Opiekun powinien być cierpliwy i wspierać podopiecznego, by usprawnić komunikację i dbać o jego dobrostan psychiczny. 

A – AKTYWNOŚĆ JĘZYKOWA, KTÓRĄ CHCĘ ZACHOWAĆ 

Ważne jest stymulowanie aktywności językowej, zwłaszcza gdy staje się to coraz trudniejsze. Rozmowy na tematy miłe dla chorego (np. jego przeszłość, którą lepiej pamięta) oraz drobne wymiany przywitań i uprzejmości pomagają usprawniać komunikację oraz utrzymywać więzi. 

M – MUSZĘ W TEN SPOSÓB: W SYTUACJACH TRUDNYCH 

Realia sprawiają, że są sytuacje, w których opiekun musi zrobić coś wbrew woli podopiecznego, których sam by nie chciał. Może to być niezezwolenie na coś, przerwanie choremu, konieczność skończenia rozmowy, kłamstwo. To zupełnie normalne, że opiekun może mieć problem z poradzeniem sobie z sytuacją czy zachowaniem, nie czyni go to złym opiekunem ani osobą. Zapobieganie sytuacjom kryzysowym jest ważne z perspektywy zarówno chorego, jak i opiekuna, nawet jeśli może wywoływać negatywne uczucia czy poczucie winy. 

Pomoc osobie chorej na Alzheimera może być ciężka i wyczerpująca. Trudno pogodzić się z widocznym rozwojem choroby, może to powodować smutek, frustrację i złość. Są to uczucia zrozumiałe i ważne. Opiekun poza dbaniem o podopiecznego, powinien pamiętać o zadbaniu również o siebie. Zarówno dla własnego dobrostanu, ale też w trosce o podopiecznego – badania wykazały wpływ samopoczucia i uczucia obciążenia opiekuna na podopiecznego oraz to jak opiekun go postrzega. W pomocy nie można zatracić samego siebie w złości, smutku, poczuciu winy. To ciężkie i w sytuacjach krytycznych może wydawać się samolubne, jednak to błędne odczucie. Nie jest winą opiekuna ani początek choroby ani jej rozwój. Jeśli jesteś opiekunem osoby chorej, nie tylko na Alzheimera, pamiętaj o własnym zdrowiu. 

Żródła:

Domagała, A. (2008). Choroba Alzheimera–komunikacja z chorym. Poradnik dla opiekunów. 
Logsdon, R. G., Gibbons, L. E., McCurry, S. M., & Teri, L. (1999). Quality of life in Alzheimer’s disease: patient and caregiver reports. Journal of Mental health and Aging, 5, 21-32. 
Szewczyczak, M., Adryan, E., Stachowska, M., & Talarska, D. (2012). Obciążenie rodziny w opiece nad pacjentem z chorobą Alzheimera. Problemy Pielęgniarstwa, 20(2), 223-227. 

Około 1% społeczeństwa choruje na schizofrenię. Na pierwszy rzut oka może się to wydawać niewielkim odsetkiem, jednak przełożenie, że 1 na 100 osób zmaga się z tą chorobą otwiera oczy. Pomimo częstotliwości występowania oraz zagrożeń jakie wiążą się z chorobą (w populacji osób chorujących na nią ryzyko śmierci samobójczej wynosi około 10%) schizofrenia wciąż jest często źle rozumiana, przede wszystkim w popkulturze, a nasza wiedza o niej jest niepełna.

Patogeneza schizofrenii 

Niejasna jest patogeneza schizofrenii. Badania bliźniąt i rodzin pokazują większe szanse wystąpienia schizofrenii, jeśli występuje ona wśród najbliższej rodziny (40% zgodności pojawienia się schizofrenii wśród bliźniąt jednojajowych). W świetle dotychczasowej wiedzy za wystąpienie schizofrenii odpowiada nie jeden, ale wiele genów, które jednak nie zostały zidentyfikowane. Według modelu podatności i stresu podatność na zachorowanie na schizofrenię wynika ze zmian budowy i funkcjonowanie mózgu,a  stres środowiskowy stanowi wyzwalacz, tzw. mediator środowiskowy. Ponadto pojawiają się dowody na wpływ przebiegu ciąży na występowanie schizofrenii.  

Nie ma różnic pomiędzy częstością występowania schizofrenii między rasą ani płcią, choć jej przebieg różni się – mężczyźni zapadają na schizofrenię wcześniej (18-25 r.ż.) niż kobiety (26-45 r.ż.) i przechodzą ją ciężej. 

Objawy schizofrenii

Objawy schizofrenii można podzielić na: pozytywne (wytwórcze) i negatywne (ubytkowe), które dalej dzielą się na pierwotne (które są integralną częścią procesu schizofrenicznego, są stabilne, przewlekłe i oporne) oraz wtórne (które pojawiają się przez współwystępowanie objawów i czynników związanych z chorobą). 

Rodzaje schizofrenii

Zgodnie z ICD-10 można wyróżnić 6 rodzajów schizofrenii: 

• schizofrenia prosta – jej rozwój rozpoczyna się w dzieciństwie lub adolescencji, jest powolny lecz stały, nie występują objawy psychotyczne, charakterystyczne są objawy negatywne, takie jak spłycenie afektu i brak woli. 

• schizofrenia paranoidalna – występuje najczęściej, dominują w niej stosunkowo trwałe omamy i urojenia, najczęściej słuchowe. 

• schizofrenia katatoniczna – dominują objawy katatoniczne, jakie jak negatywizm, pobudzenie katatoniczne i osłupienie, zaburzenia motoryczne oraz zaburzenia kontaktu z otoczeniem. 

• schizofrenia hebefreniczna – diagnozowana przede wszystkim wśród młodzieży i młodych dorosłych, nazywana również schizofrenią zdezorganizowaną, wiąże się z nasilonymi zmianami afektywnymi, nieprzewidywalnością zachowania, a urojenia i omamy są zmienne i urywkowe. 

• schizofrenia rezydualna – przewlekły etap schizofrenii, w którym następuje postęp psychozy; dominują objawy negatywne. 

• schizofrenia niezróżnicowana – gdy występują objawy charakterystyczne dla różnych rodzajów schizofrenii bez przewagi jednego z nich 

Leczenie schizofrenii 

Schizofrenia wiąże się z zaburzeniami funkcjonowanie układów neuroprzekaźnictwa (dopaminergicznego, serotoninergicznego i glutaminergicznego). W leczeniu stosuje się neuroleptyki, oddziałujące na receptory dopaminy. Leki stosowane są długoterminowo, a dodatkiem do nich może być psychoterapia (najlepsze rezultaty uzyskuje się w terapii poznawczo-behawioralnej). Mimo to, aż ok. 10-12% osób u których rozpoznano schizofrenię nie okazuje poprawy mimo leczenia, 

Pokazuje to jak ważnym i rozwojowym tematem jest schizofrenia. Przedstawione tu zostały jedynie podstawy, stanowiące bazę do zdobywania dalszej wiedzy. Schizofrenia stanowi problem społeczny wciąż niejasny i niezrozumiały, co widać przez niepewne teorie patogenezy oraz skuteczność leczenia, będąc przez to jednym z wyzwań stojących przed współczesną psychologią i psychiatrią. 

Źródła:

Krzystanek, M. 3. Schizofrenia, zaburzenia typu schizofrenii (schizotypowe) i urojeniowe. Podręcznik dla studentów pielęgniarstwa, 35. 
Światowa Organizacja Zdrowia. (2016). Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-10). WHO.  
Wójciak, P., Domowicz, K., & Rybakowski, J. (2017). Objawy negatywne schizofrenii pierwotne i wtórne, zespół deficytowy, uporczywe objawy negatywne. Neuropsychiatria i Neuropsychologia, 12(3), 108-117. 

Rynek pracy nieustannie zmienia się, zarówno z perspektywy pracowników jak i pracodawców. Coraz częściej słyszymy o work-life balance [balansie między pracą a życiem prywatnym], atmosferze i integracji w miejscu pracy oraz wypaleniu zawodowym. Mimo często kolokwialnego i potocznego użycia tych terminów, mają one swoje psychologiczne uzasadnienie.  
Więc czym, z naukowego punktu widzenia, jest wypalenie zawodowe? Co je powoduje i jak mu zapobiegać?

Historia badań wypalenia zawodowego 

Problematyką wypalenia zawodowego zajęto się w latach 70. ubiegłego wieku, gdy psychiatra Freudenberger zaobserwował utratę zaangażowania i zapału wśród pracowników i wolontariuszy w swoim miejscu pracy. Jako pierwszy zdefiniował zespół wypalenia zawodowego jako stan zmęczenia i frustracji, który wynika z poświęcania się pracy, co mimo zaangażowania nie przynosi oczekiwanych skutków i gratyfikacji. Opisał także szereg objawów towarzyszących wypaleniu zawodowemu, takich jak nieufność wobec współpracowników, skłonność do irytacji i znudzenia, przeciążenie nawet przy drobnych zadaniach oraz objawy somatyczne, m.in. ból głowy i bezsenność. Aktualnie podkreśla się rolę stresu i poczucia braku rozwoju. Pracownicy zawodów, które są przeciążające, zbyt wymagające i obarczone dużą odpowiedzialnością są szczególnie narażeni na wypalenie zawodowe, do takich zawodów można zaliczyć: pielęgniarki i lekarzy, psychologów, nauczycieli, pracowników socjalnych oraz osób na stanowiskach kierowniczych.  

Przebieg i przyczyny wypalenia zawodowego 

Zespół wypalenia zawodowego nie jest jednorodny, jego objawy i przebieg mogą różnić się indywidualnie, jednak Miller i Smith wyróżniają pięć faz, prowadzących od idealizacji pracy do wypalenia: 

Przyczyny wypalenia zawodowego leżą na trzech płaszczyznach: indywidualnej, interpersonalnej i organizacyjnej. Najczęściej wskazywanymi objawami są: perfekcjonizm, zbyt duże zaangażowanie początkowe, utrata nadziei i poczucia celu, mobbing, brak zaufania i komunikacji, przepracowanie, ciężkie warunki pracy, brak kontroli i nieprawidłowe kierowanie. Wszystkie te czynniki składają się na predyspozycje do wystąpienia wypalenia zawodowego. Szczególnie narażone są więc osoby neurotyczne, źle radzące sobie ze stresem i emocjami, w toksycznym miejscu pracy. 

Zapobieganie wypaleniu zawodowemu 

Jak w takim razie przełożyć teorię na praktykę i zapobiegać wypaleniu zawodowemu? Kluczowe są higiena psychiczna, zdolności radzenia sobie i zarządzania – stresem, czasem, sobą, oraz oparcie społeczne. 

Higiena psychiczna to zbiór umiejętności i nawyków, które pozwalają zachować zdrowie psychiczne i chronić się przed tym co negatywne.  
Radzenie sobie to posiadane przez jednostkę strategie stosowane w celu zarządzania stresem i emocjami.  
Zarządzanie stresem przejawia się zarówno na poziomie organizacji (w tym: presja kładziona na pracowników, to jak przebiega praca, jak wygląda zespół) jak i jednostki.  

To wszystko pomaga uniknąć wypalenia zawodowego, oddziałując na odczuwany w pracy stres, niezadowolenie oraz podwyższając samopoczucie i poczucie spełnienia, które funkcjonuje przecież nie tylko w kontekście kariery zawodowej. 

Minimalizowanie ryzyka wystąpienia wypalenia zawodowego jest korzystne z perspektywy pracownika (w końcu każdy z nas chciałby czuć się dobrze i rozwijać) oraz pracodawcy, gdyż oznacza to bardziej zmotywowanych i efektywnych pracowników, co przekłada się na atmosferę w miejscu pracy i wyniki. Dzisiaj, w Dzień Walki z Wypaleniem Zawodowym, ale też w każdy inny dzień w roku pamiętajmy o trosce o swoje samopoczucie i funkcjonowanie, w miejscu pracy i poza nim. 

Źródła:

Anczewska, M., Świtaj, P., & Roszczyńska, J. (2005). Wypalenie zawodowe. Postępy psychiatrii i neurologii, 14(2), 67-77. 
Miller, L. H., & Smith, A. D. (1993). The stress solution: An action plan to manage the stress in your life. New York: Pocket Books. 
Ostrowska, M., & Michcik, A. (2013). Wypalenie zawodowe–przyczyny, objawy, skutki, zapobieganie. Bezpieczeństwo Pracy: nauka i praktyka, 22-25. 
Zimnowłocka-Łozyk, E. (2011). Wypalenie zawodowe a umiejętność zarządzania stresem, czasem i sobą. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. 
Znańska-Kozłowska, K. (2013). Wypalenie zawodowe–pojęcie, przyczyny i objawy. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanitas Zarządzanie, 14(1), 105-113. 

Dziewiątego września obchodzimy Światowy Dzień Pierwszej Pomocy. Każdy z nas zapewne uczył się pierwszej pomocy w znaczeniu medycznym – resuscytacji krążeniowo-oddechowej, udzielania pomocy przy wypadkach czy zranieniach. Pierwsza pomoc ma jednak również wymiar psychologiczny, o którym w trakcie edukacji słyszymy niestety rzadziej. A przecież każdy z nas jest narażony na stresujące sytuacje, które mogą wywoływać negatywne emocje lub prowadzić do kryzysu, w obliczu którego możemy potrzebować wsparcia. 

Czym jest pierwsza pomoc psychologiczna

Pierwsza pomoc psychologiczna (PPP) nie dotyczy wyłącznie pomocy udzielanej przez profesjonalistów. Według definicji The Sphere Project PPP to wspierająca i humanitarna reakcja na cierpienie drugiego człowieka. W swojej podstawowej formie może być udzielana przez każdego człowieka – analogicznie do pierwszej pomocy medycznej. Pierwsza pomoc psychologiczna może dotyczyć zarówno jednostki, jak i grupy, w zależności od sytuacji, która spowodowała stres i kryzys. 

Wsparcie społeczne – czym jest, rodzaje, wsparcie w PPP

Kluczowe w PPP są mechanizmy wsparcia społecznego – obiektywnie istniejące i dostępne formy pomocy, po które jednostka może sięgnąć w sytuacji potrzeby. Udzielane wsparcie nigdy nie powinno być przymusowe ani natarczywe. To od osoby w kryzysie zależy, jakiej pomocy potrzebuje oraz czy i ile chce powiedzieć. Ze względu na różnice indywidualne, osoby w tej samej sytuacji mogą reagować inaczej i potrzebować innego rodzaju wsparcia. Należy mieć to na uwadze, aby pomoc rzeczywiście odpowiadała potrzebom osoby w kryzysie. 

Wsparcie ma różne wymiary, możemy wyróżnić: 

• Wsparcie emocjonalne – przekazywanie emocji podtrzymujących i uspokajających. Może to przyjmować formę wysłuchania drugiej osoby, pomocy w uspokojeniu oraz zadbania o komfort i poczucie bezpieczeństwa. 

• Wsparcie informacyjne – przekazanie informacji pomocnych w radzeniu sobie z sytuacją (np. dane kontaktowe do ośrodków pomocy) oraz pomoc w zrozumieniu sytuacji i położenia życiowego (np. ocena potrzeb i obaw, których jednostka doświadcza). 

• Wsparcie rzeczowe (materialne) – konkretna pomoc, taka jak zaspokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych czy pomoc finansowa. 

• Wsparcie instrumentalne  – dotyczące przekazu informacji o możliwych sposobach działania i radzenia sobie, takich jak techniki relaksacyjne i sugestie co można zrobić następnie. 

• Wsparcie wartościujące – okazywanie akceptacji, szacunku, potwierdzania wartości osoby, by zwiększyć jej wiarę w siebie i własne możliwości 

Pierwsza pomoc psychologiczna obejmuje wszystkie te formy wsparcia – dostosowane do sytuacji i potrzeb. Może przyjmować formy takie jak: zadbanie o stan emocjonalny osoby, pomoc w zrozumieniu jej przeżyć, zaspokojenie potrzeb (np. głód), przekazanie informacji.

Jak poprawnie udzielić pierwszej pomocy psychologicznej? 

Przy udzielaniu pomocy pamiętaj o odpowiednim zachowaniu i trzymaj się tych reguł:  

Jeśli ktoś potrzebuje profesjonalnej pomocy, powiadom odpowiednie służby. Czasem lepiej wycofać się i przekazać działanie komuś bardziej kompetentnemu – dla dobra własnego i osoby w kryzysie. Mogą to być np. osoby ranne lub w stanie psychicznym, który może stanowić zagrożenie dla nich i innych. 

Trzy podstawowe zasady działania w ramach PPP to: patrz, słuchaj i połącz. Ich zastosowanie umożliwia ocenę sytuacji, własnych możliwości oraz potrzeb innych osób. 

• Patrz – zadbaj o bezpieczeństwo swoje i innych, rozejrzyj się i oceń, kto potrzebuje natychmiastowej pomocy oraz jak poszczególne osoby reagują na sytuację. 

• Słuchaj – rozmawiaj, pytaj, kto potrzebuje pomocy i w jakiej formie. 

• Połącz – skoro już wiesz, kto potrzebuje pomocy i jakiej, udziel wsparcia odpowiedniego do potrzeb, sytuacji i możliwości. 

PPP często ma charakter krótkoterminowy i jednorazowy. Jej celem jest umożliwienie osobie w kryzysie odzyskania poczucia kontroli i stabilności, co pozwoli jej na wykorzystanie własnych zasobów w dalszym procesie zdrowienia. W sytuacjach kryzysowych szczególnej uwagi wymagają osoby takie jak dzieci i młodzież czy osoby z niepełnosprawnościami. Ich potrzeby mogą być odmienne, a czasami konieczna jest szybka i zdecydowana interwencja. 

Pamiętaj także o sobie. Dobrostan fizyczny i psychiczny osoby pomagającej jest warunkiem odpowiedzialnego niesienia pomocy. Rozmowy z osobami w kryzysie mogą być obciążające, dlatego warto zadbać o przygotowanie – zarówno merytoryczne, jak i emocjonalne.  

Źródła: 

Szymańska, J., Sienkiewicz, E. (2011). Wsparcie społeczne. Curr Probl Psychiatry 2011; 12(4): 550-553 
Światowa Organizacja Zdrowia (2022). Psychologiczna Pierwsza Pomoc: Przewodnik dla pracowników w terenie. WHO Europe
The Sphere Project (2011 Humanitarian Charter and Minimum Standards in Disaster Response. Geneva: The Sphere Project. http://www.sphereproject.org.

VERSO Instytut Psychoterapii i Zdrowia zaprasza na seminarium. W programie m.in.

• Psychoonkologia w ujęciu psychoanalitycznym „Teatry Ciała” wg. J.McDougall
• Wyczucie smaku. Otwarcie o Alfa-becie kuchni psychoanalitycznej
• Teoria popędów w ujęciu post-klainowskim
• Psychoonkologia dzieci i młodzieży
• Dynamika przeniesieniowo-przeciwprzeniesieniowa
• Nieświadome fantazje w teorii psychosomatyki
• Perspektywa psychiatryczna w psychoonkologii – rozumienie i wsparcie
• Interwencja psychoterapeutyczna w psychoonkologii w podejściu ISTDP
• Obrony depresyjne w kontekście choroby nowotworowej