21 marca to nie tylko symboliczna data rozpoczęcia kalendarzowej wiosny, ale też Światowy Dzień Zespołu Downa. Jest on okazją do budowania społecznej świadomości opartej na faktach, a nie na stereotypach. Data została wybrana celowo, by upamiętnić unikalną cechę genetyczną u podstaw tego zespołu – trisomię 21. pary chromosomów (21. dzień 3. miesiąca). Na świecie zakłada się wtedy kolorowe skarpetki „nie do pary”, manifestując akceptację dla różnorodności. Co genetyka, medycyna i psychologia mówią nam o funkcjonowaniu osób z zespołem Downa? 

Zespół Downa nie jest chorobą, lecz wrodzoną wadą genetyczną (aberracją chromosomalną), która towarzyszy człowiekowi przez całe życie. U jego podstaw leży błąd w podziale komórkowym (najczęściej podczas powstawania komórek jajowych lub plemników), w wyniku którego w 21. parze chromosomów pojawia się dodatkowy (Górska i in., 2005). Nadprogramowy materiał genetyczny wpływa na rozwój organizmu, modyfikując tempo i sposób formowania się układu nerwowego oraz innych narządów. 

Mitem jest, że wszystkie osoby z zespołem Downa są takie same. To jeden z najpowszechniejszych stereotypów. Choć istnieją pewne wspólne cechy fenotypowe (zewnętrzne), takie jak skośne ustawienie szpar powiek, hipotonia (obniżone napięcie) mięśni czy charakterystyczna budowa dłoni, to każda osoba z zespołem Downa jest unikalną jednostką. 

Różnorodność ta przejawia się w: 

● Rozwoju poznawczym: rozwój ten jest niezwykle zróżnicowany – podczas gdy część osób wymaga wsparcia, inne z powodzeniem zdają matury, studiują na uczelniach wyższych, pracują zawodowo i prowadzą samodzielnie życie (Zasępa, 2013).
● Talentach i osobowości: osoby te mają różne zainteresowania, charaktery i temperamenty. 
● Stanie zdrowia: choć statystycznie są bardziej narażone na pewne schorzenia (np. wady serca, problemy z tarczycą czy wady wzroku), nie u każdego muszą one wystąpić. 

Dzięki postępowi medycyny, jakość i długość życia osób z zespołem Downa uległy poprawie. Na początku XX wieku rzadko osiągały one dorosłość. Dziś w krajach rozwiniętych średnia długość ich życia to ponad 60 lat (Cozolino, 2004). Istotna dla zachowania zdrowia jest wczesna diagnostyka wad współistniejących, stała specjalistyczna opieka medyczna i fizjoterapia już od pierwszych tygodni życia – wsparcie rozwoju ruchowego i radzenie sobie z hipotonią (Minczakiewicz, 2001).

Współczesna psychologia rozwojowa oraz pedagogika specjalna odchodzą od skupiania się na ograniczeniach, a koncentrują na zindywidualizowanych sposobach pracy, podkreślając ogromny potencjał uczenia się u osób z zespołem Downa: 

● Wczesne Wspomaganie Rozwoju: intensywna terapia logopedyczna i pedagogiczna we wczesnym dzieciństwie ma kluczowe znaczenie dla rozwoju mowy i komunikacji,
● Podejście zindywidualizowane: dostosowanie metod nauczania do specyficznego profilu poznawczego danej osoby przynosi doskonałe rezultaty edukacyjne,
● Edukacja Włączająca: nauka w szkołach masowych, a później na uczelniach wyższych – kontakt z rówieśnikami pełnosprawnymi przynosi korzyści obu stronom, wspiera rozwój społeczny uczniów z zespołem Downa i buduje empatię u ich kolegów, 
●Neuroplastyczność: mózg osób z zespołem Downa jest plastyczny. Uczenie się nowych rzeczy, pasje i aktywność intelektualna budują połączenia neuronalne przez całe życie (Cozolino, 2004) analogicznie jak u osób pełnosprawnych. 

Zrozumienie biologicznych podstaw trisomii 21 jest kluczowe, by usunąć nieadekwatne poczucie winy, które często towarzyszy rodzicom po diagnozie dziecka. Nauka dowodzi, że ich styl życia, dieta czy zachowanie przed ciążą nie mają wpływu na wystąpienie błędu genetycznego (Górska i in., 2005). Współczesna psychologia rodziny skupia się na zasobach i adaptacji. Prawdą jest, że wychowanie dziecka z niepełnosprawnością jest wyzwaniem, ale badania pokazują, że rodziny te często rozwijają silne więzi, a rodzeństwo osób z zespołem Downa wykazuje wyższy poziom empatii i tolerancji (Żyta, 2011). 

Światowy Dzień Zespołu Downa przypomina o najważniejszej konsekwencji tej różnorodności: pełna integracja społeczna (dostęp do opieki medycznej, edukacji, pracy) i prawdziwa akceptacja to nie akt łaski, ale prawo każdej osoby, niezależnie od liczby jej chromosomów. Opublikuj na swoich social-mediach zdjęcie w kolorowych skarpetkach nie do pary, na znak solidarności i wsparcia osób z trisomią 21. pary chromosomów.

Źródła:

Cozolino, L. (2004). Neuronauka w psychoterapii. Budowa i przebudowa ludzkiego mózgu (J.
Gilewicz, Tłum.). Zysk i S-ka.
Górska, T., Grabowska, A. i Zagrodzka, J. (Red.). (2005). Mózg a zachowanie. Wydawnictwo
Naukowe PWN.
Minczakiewicz, E. M. (2001). Jak pomóc w rozwoju dziecku z zespołem Downa. Poradnik dla
rodziców i wychowawców. Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
Zasępa, E. (2013). Zdrowie psychiczne osób z niepełnosprawnością intelektualną.
Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Żyta, A. (2011). Życie z zespołem Downa. Narracje biograficzne rodziców, rodzeństwa i
dorosłych osób z zespołem Downa. Oficyna Wydawnicza Impuls

Europejski Dzień Mózgu to doskonała okazja, by przyjrzeć się narządowi będącemu
podstawą naszej tożsamości, emocji i procesów poznawczych. Neuronauka rozwija się dziś w
błyskawicznym tempie, dostarczając coraz nowszych narzędzi do zrozumienia ludzkiego
umysłu. Wiedza ta pozwala nie tylko lepiej leczyć zaburzenia psychiczne i neurologiczne, ale
też skuteczniej dbać o codzienną higienę psychiczną. Ważący średnio 1,2-1,4 kg ludzki mózg
to wciąż jeden z najbardziej fascynujących i skomplikowanych obiektów we wszechświecie.
Co współczesna neuronauka mówi nam o tym, jak działa i jak o niego dbać?

MIT: Używamy tylko 10% mózgu

Należy obalić popularny mit, jakobyśmy wykorzystywali jedynie 10% możliwości mózgu.
Techniki obrazowania, takie jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), ujawniają, że
korzystamy z całego mózgu (Vetulani, 2014). Nawet podczas snu i odpoczynku aktywność
wykazują rozległe sieci neuronalne. Różnica polega na tym, że nie wszystkie obszary są
jednocześnie aktywne z maksymalną intensywnością, gdyż pochłaniałoby to zbyt wiele
energii. Mózg zużywa około 20% energii organizmu, mimo że stanowi zaledwie 2% masy
naszego ciała (Górska i in., 2005).

MIT: Mózg rozwija się do 21 roku życia

Długo zakładano, że układ nerwowy człowieka kształtuje się do osiągnięcia dorosłości, po
czym staje się strukturą stałą i powoli degradującą. Współczesne badania dowodzą jednak, że
płat czołowy (odpowiedzialny za kontrolę impulsów i planowanie) kończy proces
mielinizacji i pełnego kształtowania się dopiero około 25 roku życia (Cozolino, 2004). Co
więcej, fundamentem działania mózgu jest neuroplastyczność. Jest to zdolność tkanki
nerwowej do tworzenia nowych połączeń synaptycznych oraz reorganizacji pod wpływem
doświadczeń. W procesie tym istotne jest nie tylko powstawanie nowych szlaków, ale też
osłabienie starszych, nieużywanych połączeń neuronalnych. Mechanizm ten pozwala na
“nadpisywanie” starych nawyków nowymi. Psychoterapia jest skuteczna właśnie dlatego, że
wykorzystuje neuroplastyczność – pomaga wypracować nowe ścieżki reagowania, co przy
konsekwentnym powtarzaniu prowadzi do fizycznego osłabienia (zaniku) połączeń
odpowiedzialnych za dysfunkcyjne wzorce zachowań (Cozolino, 2004).

MIT: Możemy skupiać się na wielu czynnościach jednocześnie

Obecny świat wymaga od nas ciągłego dzielenia uwagi (tzw. wielozadaniowości). Badania
jasno pokazują, że ludzki mózg nie potrafi wykonywać wielu zadań poznawczych
jednocześnie (Nęcka i in., 2006). Multitasking – to w rzeczywistości gwałtowne i skrajnie
energochłonne przełączanie uwagi między zadaniami. Wówczas kora przedczołowa szybko
ulega wyczerpaniu, co prowadzi do:

• wzrostu poziomu kortyzolu (hormonu stresu) i ogólnego napięcia,
• znacznego spadku koncentracji i zdolności zapamiętywania,
• zwiększonego prawdopodobieństwa popełniania błędów.

Skupienie na jednym zadaniu (tzw. monotasking) jest nie tylko bardziej efektywne, ale
przede wszystkim zdrowsze dla naszego układu nerwowego (Nęcka i in., 2006).

MIT: Myślenie albo emocje

Z perspektywy neurobiologii emocje i racjonalne myślenie są ściśle powiązane. Za
przetwarzanie emocji (szczególnie lęku) odpowiada m.in. ciało migdałowate w układzie
limbicznym. Z kolei planowanie, kontrola impulsów i analityczne myślenie to domena kory
przedczołowej, która w optymalnych warunkach reguluje sygnały płynące z ośrodków
emocjonalnych (LeDoux, 2000). Jednak przy silnym stresie ciało migdałowate może „przejąć
ster”, co wyjaśnia, dlaczego w silnych emocjach bywa nam trudno myśleć racjonalnie.
Treningi uważności (mindfulness), a także psychoterapia wzmacniają funkcje regulacyjne
kory przedczołowej, pozwalając na lepsze zarządzanie reakcjami stresowymi (LeDoux,
2000).

MIT: Przy śnie mózg się wyłącza

Ciekawym odkryciem jest mechanizm oczyszczania mózgu z toksyn poprzez układ
glimfatyczny. Zaobserwowano, że podczas snu głębokiego komórki mózgowe kurczą się, co
pozwala płynowi mózgowo-rdzeniowemu przepłukiwać przestrzeń między nimi (Walker,
2019). W ten sposób pozbywamy się szkodliwych produktów przemian materii (m.in. białek
beta-amyloidu, których nadmiar wiąże się z chorobą Alzheimera). Sen zatem nie jest brakiem
aktywności, lecz czasem intensywnej regeneracji i konserwacji narządu (Walker, 2019).

Jak dbać o swój mózg?

Profilaktyka zdrowia mózgu opiera się na prostych, dostępnych dla każdego filarach
(Vetulani, 2014; Walker, 2019):

1. Sen (7-9 godzin) to fundament regeneracji i konsolidacji pamięci. Brak snu osłabia
   pamięć, koncentrację i zdolność regulacji emocji.
2. Aktywność fizyczna poprawia ukrwienie i stymuluje uwalnianie czynników wzrostu
   BDNF (mózgowy czynnik neurotroficzny), działający jak „nawóz” dla nowych
   neuronów.
3. Oś jelitowo-mózgowa: Często pomijanym faktem jest, że stan mikrobiomu jelitowego
   również wpływa na nasze zdrowie psychiczne. Bakterie jelitowe komunikują się z
   mózgiem poprzez nerw błędny, wpływając na produkcję prekursorów serotoniny i
   dopaminy, odpowiedzialne za nastrój. Dieta bogata w błonnik i kwasy Omega-3 wspiera
   nie tylko ciało, lecz także nastrój (Skonieczna-Żydecka i in., 2017).
4. Aktywność intelektualna: Czytanie, rozwiązywanie problemów, nauka nowych umiejętności (np. języków obcych) buduje tzw. rezerwę poznawczą, chroniącą mózg przed starzeniem się.
5. Ludzie są gatunkiem społecznym. Dobre relacje społeczne obniżają poziom kortyzolu i
   stymulują produkcję oksytocyny, co działa ochronnie na mózg oraz wspiera dobrostan
   psychiczny.

Zrozumienie biologicznych podstaw naszych reakcji (jak działa nasz mózg) pomaga zdjąć z
siebie ciężar nieadekwatnego poczucia winy. Często obwiniamy się za “brak silnej woli” czy
gwałtowne emocje, nie rozumiejąc, że są one wynikiem konkretnych mechanizmów (np.
blokady kory przedczołowej przez stres). Wiedza o tym, jak działa biologia, pozwala nam
przestać postrzegać naturalne reakcje obronne organizmu jako osobistą porażkę, a zamiast
tego podjąć świadome działania wspierające zdrowie psychiczne. W szczególności podczas
Europejskiego Dnia Mózgu warto pamiętać, że dbanie o swoje zdrowie psychiczne,
korzystanie z pomocy psychologicznej, wyjście na spacer i dobry sen to inwestycje w narząd,
który każdego dnia pozwala nam doświadczać świata.

Źródła:

Cozolino, L. (2004). Neuronauka w psychoterapii. Budowa i przebudowa ludzkiego mózgu
(J. Gilewicz, Tłum.). Zysk i S-ka.
Enders, G. (2015). Historia wewnętrzna. Jelita – najbardziej fascynujący organ naszego ciała
(U. Szymanderska, Tłum.). Wydawnictwo Marginesy.
Górska, T., Grabowska, A. i Zagrodzka, J. (Red.). (2005). Mózg a zachowanie. Wydawnictwo
Naukowe PWN.
LeDoux, J. (2000). Mózg emocjonalny. Tajemnicze podstawy życia emocjonalnego (A.
Jankowski, Tłum.). Media Rodzina.
Nęcka, E., Szymura, B. i in. (2006). Psychologia poznawcza. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Skonieczna-Żydecka, K., Łoniewski, I. i Marlicz, W. (2017). Wpływ mikrobioty jelitowej na
mózg, funkcje poznawcze i emocje. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych, 66(1), 45–56.
Vetulani, J. (2014). Mózg: fascynacje, problemy, tajemnice. Wydawnictwo Homini.
Walker, M. (2019). Dlaczego śpimy. Odkrywanie potęgi snu i marzeń sennych (J. Konieczny,
Tłum.). Wydawnictwo Marginesy.

Dzień Chorób Rzadkich obchodzony jest w najrzadszym dniu roku – 29 lutego (lub ostatniego dnia lutego w latach nieprzestępnych), co symbolicznie podkreśla wyjątkowy charakter tych schorzeń. To międzynarodowa inicjatywa edukacyjna zapoczątkowana w 2008 roku przez europejskie organizacje pacjentów, której celem jest zwiększanie świadomości społecznej oraz poprawa diagnostyki i wsparcia osób chorych.

Chorobę uznaje się za rzadką, gdy dotyka nie więcej niż 1 na 2000 osób – w Polsce dotyczy to około 3 milionów ludzi. Choć każda z nich występuje stosunkowo rzadko, łącznie dotyczą milionów osób na całym świecie. Wspólną cechą większości chorób rzadkich są trudności diagnostyczne, ograniczone możliwości leczenia oraz niewielka dostępność specjalistycznej pomocy. Poniższe przykłady pokazują, jak różnorodne mogą być ich objawy i jak silnie wpływają na codzienne funkcjonowanie człowieka.

Zespół Fregolego

Zespół Fregolego należy do grupy urojeniowych zespołów błędnej identyfikacji. Osoba dotknięta tym zaburzeniem jest przekonana, że różne osoby są w rzeczywistości jedną i tą samą osobą zmieniającą wygląd lub przebranie. Przekonanie to ma charakter urojeń i nie podlega korekcie mimo logicznych argumentów.

Zaburzeniu często towarzyszą:

• urojenia prześladowcze,
• silny lęk i poczucie zagrożenia,
• trudności w relacjach społecznych,
• nadinterpretacja bodźców z otoczenia.

Pacjent może np. uważać, że jest śledzony przez jedną osobę pojawiającą się pod różnymi postaciami.

Dokładne przyczyny zespołu Fregolego nie są w pełni poznane. Wskazuje się jednak na współwystępowanie czynników neurologicznych i psychicznych, takich jak uszkodzenie prawej półkuli mózgu, zaburzenia funkcji poznawczych oraz zaburzenia pracy obszarów mózgu odpowiedzialnych za rozpoznawanie twarzy.

Zespół Cotarda

Zespół Cotarda to rzadkie zaburzenie psychiczne o charakterze urojeniowym, w którym dominują tzw. urojenia nihilistyczne. Chory może być przekonany o nieistnieniu własnego ciała, narządów, a nawet o swojej śmierci. Może twierdzić, że jego organizm przestał funkcjonować, ciało ulega rozkładowi lub że nie posiada duszy.

Zaburzenie najczęściej współwystępuje z ciężką depresją z objawami psychotycznymi, ale może pojawiać się także w schizofrenii, chorobach neurologicznych, otępieniach czy po uszkodzeniach mózgu. Objawom urojeniowym często towarzyszą silne poczucie winy, lęk, depresja, wycofanie społeczne oraz zaniedbywanie podstawowych potrzeb życiowych, np. odmawianie jedzenia.

Syndrom obcej ręki

Syndrom obcej ręki (Alien Hand Syndrome) to rzadkie zaburzenie neurologiczne, najczęściej związane z uszkodzeniem prawej półkuli mózgu, np. w wyniku udaru. Jego charakterystycznym objawem jest poczucie, że jedna z kończyn działa niezależnie od woli pacjenta.

Do głównych symptomów należą:

• uczucie obcości ręki,
• mimowolne, niekontrolowane ruchy,
• tendencja do personifikowania kończyny, czyli traktowania jej jak odrębnego bytu.

Zespół Pica

Zespół Pica to rzadkie zaburzenie odżywiania polegające na uporczywym spożywaniu substancji niejadalnych, takich jak ziemia, papier, kreda czy włosy.

W klasyfikacji chorób opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia ICD-11 definicja obejmuje zarówno dzieci (powyżej 2 roku życia), jak i dorosłych, a kryteria diagnostyczne podkreślają, że zachowanie utrzymuje się przez dłuższy czas, jest nieadekwatne do wieku oraz nie wynika z norm kulturowych. Zwraca się również uwagę na możliwość współwystępowania zespołu Pica z innymi zaburzeniami psychicznymi lub rozwojowymi oraz na potencjalne zagrożenia dla zdrowia pacjenta.

Zespół Münchhausena

Zespół Münchhausena to rzadkie zaburzenie psychiczne, w którym osoba celowo wywołuje lub udaje objawy choroby, aby przyjąć rolę pacjenta i uzyskać uwagę oraz opiekę innych. Nie chodzi tu o korzyści materialne – główną motywacją jest potrzeba bycia traktowanym jako osoba chora, a często także poczucie kontroli w relacjach z personelem medycznym.

Zaburzenie może przybierać różne formy. Najczęściej osoba symuluje objawy lub celowo je wywołuje, np. poprzez wstrzykiwanie sobie substancji czy ukrywanie informacji o przyjmowanych lekach. W nowszej klasyfikacji uwzględnia się również przypadki, gdy objawy są wywoływane u innej osoby, np. dziecka – określane jako zaburzenie pozorowane narzucone innej osobie. 

Psychologiczne znaczenie chorób rzadkich

Z perspektywy psychologii szczególnie istotne są dwa aspekty chorób rzadkich:

• wpływ choroby na funkcjonowanie psychiczne i jakość życia pacjenta,
• występowanie rzadkich zaburzeń psychicznych jako odrębnych jednostek diagnostycznych.

Osoby z chorobami rzadkimi często doświadczają izolacji społecznej, przewlekłego stresu, problemów adaptacyjnych oraz trudności w relacjach interpersonalnych. Proces diagnostyczny bywa wieloletni, co dodatkowo obciąża psychicznie zarówno pacjentów, jak i ich rodziny. Wiąże się to z podwyższonym ryzykiem zachorowania na depresję oraz zaburzenia lękowe. Psychologia zdrowia podkreśla znaczenie wsparcia społecznego, psychoedukacji oraz terapii psychologicznej w poprawie jakości życia pacjentów. Szczególną rolę odgrywają także akceptacja choroby oraz rozwijanie skutecznych strategii radzenia sobie ze stresem.

Dzień Chorób Rzadkich przypomina, jak ważne jest zwiększanie świadomości społecznej oraz rozwój interdyscyplinarnej opieki nad osobami dotkniętymi tymi schorzeniami – zarówno w wymiarze medycznym, jak i psychologicznym.

Źródła: 

Gołyszny, M., Ludyga, T., Strach-Sączewska, A., Lewicka, T., & Siuda, J. (2016). Syndrom obcej ręki jako następstwo ukrwotocznienia udaru niedokrwiennego w obrębie prawej półkuli mózgu: Opis przypadku. Logopedia Silesiana, 5, 330–336

Kreczyńska, L. M., Zubrzycka, W. E., Grzech, P., & Makosz, I. K. (2024). Zespół Cotarda – przegląd aktualnej wiedzy. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 30(4), 289–293

Miętkiewicz, K. (2018). Zespół Fregolego. Psychiatria, 3, 325–329.

Rzecznik Praw Pacjenta. (2026, 11 lutego). Światowy Dzień Chorób Rzadkich 2026.
https://www.gov.pl/web/rpp/swiatowy-dzien-chorob-rzadkich-2026

Światowa Organizacja Zdrowia. (2016). Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-10). WHO.

Światowa Organizacja Zdrowia. (2019). Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-11). WHO.

23 lutego obchodzimy Ogólnopolski Dzień Walki z Depresją. To  data przypominająca, że depresja jest realnym, poważnym zagrożeniem dla zdrowia, a nie “chwilowym smutkiem” czy “przemijającą chandrą”. Dzień Walki z Depresją stanowi okazję do zwiększania świadomości społecznej, przełamywania stereotypów, a także promowania postaw empatii i odpowiedzialności wobec osób doświadczających kryzysu zdrowia psychicznego. Każdy z nas może odegrać rolę w budowaniu środowiska, w którym osoba zmagająca się z depresją otrzyma wsparcie zamiast oceny. 

Depresja przez wieki 

 W starożytności Hipokrates opisywał stan zwany melancholią i przypisywał go nadmiarowi „czarnej żółci” (melas chole) w organizmie. Przez wieki średnie melancholię błędnie interpretowano jako grzech acedii (lenistwa duchowego) lub wynik działania sił nadprzyrodzonych. 

Przełom  wieku XVII i dzieło Roberta Burtona Anatomia melancholii zmieniło spojrzenie na ten stan i określiło go jako złożoną przypadłość dotykającą zarówno umysłu, jak i ciała. Depresję jako jednostkę chorobową wyodrębniono stosunkowo późno. Kluczowym momentem było opracowanie w 1899 roku przez Emila Kraepelina  klasyfikacji, która oddzieliła zaburzenia nastroju od innych chorób psychicznych. Ostateczne scharakteryzowanie depresji jako precyzyjnej jednostki chorobowej nastąpiło w 1980 roku wraz z publikacją klasyfikacji DSM-III, która wprowadziła ścisłe kryteria diagnostyczne. 

Czym jest depresja? Definicja i objawy 

Depresja charakteryzuje się m.in. obniżeniem nastroju, zmniejszeniem energii, aktywności oraz zdolności do odczuwania przyjemności, trudnościami ze snem i koncentracją. W konsekwencji prowadzić może do samobójstwa, co oznacza, że jest śmiertelną chorobą. U osób cierpiących na depresję mogą pojawić się również dolegliwości bólowe, zaburzenia seksualne, spowolnienie psychoruchowe lub nadmierne pobudzenie. Nie jest przejściowym stanem, „gorszym dniem”, lecz zaburzeniem wymagającym profesjonalnej diagnozy i często długotrwałego leczenia. Epizod depresyjny trwa co najmniej dwa tygodnie, objawy utrzymują się przez większą część dnia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) do 2030 roku depresja stanie się najczęściej występującą na świecie chorobą.   

Źródła depresji

Prawo do walki z depresją 

Zgodnie z definicją przyjętą przez WHO, zdrowie oznacza pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie jedynie brak choroby. Oznacza to, że prawo do zdrowia obejmuje także zdrowie psychiczne: w tym dostęp do odpowiedniej opieki psychiatrycznej i psychologicznej. Osoby zmagające się z depresją nierzadko doświadczają stygmatyzacji, wykluczenia społecznego, a także niezrozumienia. Należy pamiętać, że walka z depresją to nie tylko kwestia medyczna, lecz również troska o to, by nikt nie pozostawał sam ze swoim cierpieniem i nie był wykluczany. 

Rola edukacji i profilaktyki w zapobieganiu depresji 

Jak żyć ze świadomością występowania depresji lub możliwością zachorowania? Oprócz leczenia niezwykle istotne znaczenie ma promocja zdrowia psychicznego, wczesna profilaktyka i odpowiedni tryb życia. Aby zminimalizować wystąpienie depresji warto zadbać o regularny odpoczynek, ruch, odpowiednią ilość snu, dbać o zbilansowaną dietę oraz pielęgnować relacje społeczne i utrzymywać kontakt z bliskimi. Szkoły, uczelnie oraz miejsca pracy powinny być przestrzenią, w której otwarcie mówi się o emocjach, trudnościach, problemach. Kształtowanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, budowanie odporności psychicznej i rozwijanie kompetencji społecznych od najmłodszych lat mogą znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia zaburzeń depresyjnych w przyszłości. Także struktury rządowe i samorządowe państwa mają obowiązek wspierać działania służące dobrostanowi psychicznemu dzieci i młodzieży. Wczesna interwencja, dostęp do specjalistów oraz współpraca z rodziną stanowią fundament skutecznej pomocy. 

Leczenie depresji 

Depresja często przebiega w postaci epizodów, czyli okresów nasilenia objawów, które mogą powracać (tzw. nawroty stanów depresyjnych). Jeśli jednak epizod ma charakter jednorazowy i nie dochodzi do kolejnych nawrotów, mówi się o wyzdrowieniu. Leczenie depresji opiera się na współpracy pacjenta z lekarzem rodzinnym, psychiatrą oraz innymi specjalistami ochrony zdrowia; w niektórych przypadkach konieczna bywa hospitalizacja. Psychiatra dokonuje diagnozy, poszukuje przyczyn zaburzenia oraz ocenia nasilenie epizodu (łagodne, umiarkowane lub ciężkie). W leczeniu psychiatrycznym stosuje się m.in. leki przeciwdepresyjne, których celem jest ograniczenie objawów i zapobieganie ich konsekwencjom. Poza leczeniem farmakologicznym rekomendowana jest psychoterapia. Może ona zmniejszać objawy, ograniczać ryzyko nawrotów, a w części przypadków prowadzić do pełnej remisji. W 2021 r. refundowane leki przeciwdepresyjne wykupiło 1,5 mln osób – o 59% więcej niż w 2013 r. Zauważalny jest także wzrost liczby pacjentów poniżej 18. roku życia realizujących recepty na tego typu leki.

W Dzień Walki z Depresją, ale i na co dzień, pamiętajmy o znaczeniu zdrowia psychicznego w naszym życiu i tych, których kochamy. Choroby zdrowia psychicznego mogą być niewidoczne. Mimo to są równie istotne i poważne, jak problemy fizyczne. Zasługują na profesjonalne leczenie, edukację opartą naukowych źródłach oraz brak stygmatyzacji. 

Źródła: 

Heszen-Celińska, I., Sęk, H. (2020). Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN. 

Pięta, A. (2024). Zdrowie psychiczne. Instrukcja obsługi. GW Foksal Ebooki. 

Sala, Z. Depresja a melancholia. In Podmioty bezczynności (pp. 305-327). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 

Sęk, H. (2016). Psychologia kliniczna. W: L., Cierpiałkowska (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN. 

Simon, G. E., Moise, N., & Mohr, D. C. (2024). Management of depression in adults: a review. Jama, 332(2), 141-152. 

Thapar, A., Eyre, O., Patel, V., & Brent, D. (2022). Depression in young people. The Lancet, 400(10352), 617-631. 

Urząd m.st. Warszawy. (2025). Ogólnopolski Dzień Walki z Depresją 2025. https://zdrowie.um.warszawa.pl/-/ogolnopolski-dzien-walki-z-depresja-2025 

Co roku, 10 grudnia, obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka i Praw Dziecka. Jest to dzień, w którym możemy przypomnieć sobie o walce na rzecz poszanowania godności człowieka. Świat nadal nie jest idealny, ale zdobywając prawa, każda jednostka w społeczeństwie może coś zmienić. Choćby zwracając uwagę na to, że komuś dzieje się krzywda, albo odwrotnie – poprzez pomoc i pracę, by każdy człowiek był traktowany z należytą troską. Rolę w tym ma każdy z nas, również z perspektywy zawodowej jako psycholog.

Początki myśli o prawach człowieka

Historia praw człowieka zaczyna się w 539r.p.n.e., gdy powstał pierwszy dokument, stworzony przez Cyrusa Wielkiego, mówiący o prawach człowieka. Był oparty na prawie naturalnym, zgodnie z którym prawa przysługują każdemu człowiekowi bez dodatkowych uzasadnień. Zaś brak określonych zasad spowodowałby chaos (np. wojny).

Przełomowy był 1948r., w którym pojawiła się Deklaracja Praw Człowieka, opierająca się na uniwersalności praw człowieka – każdy człowiek posiada prawa, niezależnie od płci, poglądów politycznych, kultury pochodzenia, wyznawanej religii, wyglądu.

Współcześnie coraz więcej wykształconych osób dąży do tego, aby prawo było na stale dostosowywane do zmieniających się realiów i potrzeb jednostek.

Prawa człowieka a psychologia – zdrowie

Jednym z podstawowych praw człowieka jest prawo do zdrowia i jego ochrony. W Konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia(WHO) zdrowie jest zdefiniowane jako pełny dobrostan psychiczny, fizyczny oraz społeczny, nieograniczający się wyłącznie do braku choroby. Co więcej, Deklaracja Helińska podkreśla, że nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego. Widzimy więc, że prawo do zdrowia jest ściśle powiązane z psychologią

Niezwykle ważna jest rola promocji zdrowia. Pozwala ona wyjść poza samo zapobieganie patologii oraz chorobom, obejmując działania ukierunkowane na doskonalenie zdrowia. Prawo oświatowe oraz polityka społeczna mają obowiązek wspierania placówek edukacyjnych w kształtowaniu u uczniów nawyków dbania o zdrowie. Tym samym mogą wdrażać różne strategie radzenia sobie już w okresie dzieciństwa dla budowania resilience (procesów odporności psychicznej). Każdy człowiek ma prawo do rozwoju osobowego: wzrostu świadomości i godności u siebie i dostrzeganie jej u innych, wzbogacanie wiedzy, odnajdywanie siebie, miłości, przyjaźni; zdolności dzielenia się wartościami z innymi, wyczulenie na krzywdę innych i dążenie do jej zniwelowania.

Mimo rosnącego zainteresowania psychologią, nadal widzimy, że w społeczeństwie pozostaje wiele osób, nieświadomych tych problemów. Ograniczenie praw osób chorujących jest wciąż aktualne. Problemy psychiczne dalej są postrzegane w nieprawidłowy sposób, co może wiązać się z ostracyzmem. Przede wszystkim są to ludzie, którzy tak samo zasługują na szacunek i ich prawa są gwarantowane m.in. przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polski.

Etyka zawodowa psychologa

W swojej pracy psycholog spotyka się twarzą w twarz z różnymi dylematami. Czasem naturalnym jest to, że nie wiemy, jak reagować na niektóre sytuacje w gabinecie, ale bywają też momenty, w których się zastanawiamy: Czy postępujemy zgodnie z prawem? Co nas chroni przed niebezpieczeństwem w pracy? Na czym w ogóle stoimy? Wprost łączy się to z prawami człowieka – nie tylko tym do ochrony zdrowia, ale także do wolności, szacunku oraz rozwoju, ściśle powiązanych z dobrostanem psychicznym.

2 grudnia 2018r. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP) opublikowało Kodeks Etyczny Psychologa, którego zasad powinniśmy ściśle przestrzegać. Ów dokument jest na oficjalnej ogólnodostępnej stronie i reguluje zasady oraz prawa psychologa i klienta. Kluczowe jest trzymanie się ich oraz świadomość obu stron kontaktu, tak by interwencja przebiegała poprawnie i prowadziła do pozytywnych zmian.

Podsumowując, prawa człowieka są kluczowym konceptem dla funkcjonowania jednostek i społeczeństw. Dotyczą one każdego z nas jako człowieka, ale również regulują i wpływają na zawód psychologa oraz pracę z klientem.

Źródła:

Fundacja Nie Widać Po Mnie. (2025). Samobójstwa dzieci i nastolatków w 2024r. w Polsce. https://niewidacpomnie.org/2025/01/23/samobojstwa-dzieci-i-nastolatkow-w-2024-r-w-polsce/

Heszen-Celińska, I., Sęk, H. (2020). Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Krajewska, B. (2009). Instytucje wsparcia dziecka i rodziny. Oficyna Wydawnicza IMPULS.

Mazurek, F. J. (1983). Prawo do rozwoju: Integralny rozwój osoby ludzkiej. Roczniki Nauk Społecznych, 11(1), 5-23.

Polskie Towarzystwo Psychologiczne. (2018). Kodeks Etyczny psychologa. https://psych.org.pl/dla-psychologow/kodeks-etyczny

Rzecznik praw obywatelskich (2014). Ochrona zdrowia psychicznego w Polsce: wyzwania, plany, bariery, dobre praktyki. Raport RPO. https://otwartebramy.org/wp-content/uploads/2011/01/Ochrona_zdrowia_psychicznego.pdf#page=18

Sęk, H. (2016). Psychologia kliniczna. W: L., Cierpiałkowska (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Wiącek, M., Krzywoń, A., Brzozowski, W. (2023). Prawa człowieka. Wolters Kluwer Polska SA.

Co roku 3 grudnia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Osób z Niepełnosprawnością, w celu podniesienia świadomości społecznej. Zazwyczaj, gdy myślimy o niepełnosprawności, kojarzymy ją przede wszystkim z ograniczeniami fizycznymi. Jednak ma ona o wiele szersze znaczenie. Obejmuje również niewidzialne przeszkody związane ze zdrowiem psychicznym, które mogą znacząco utrudniać życie codzienne. Dlatego jest niezbędne, abyśmy dostrzegali pełny zakres tych wyzwań i rozumieli, jak ważne jest wsparcie psychologiczne zarówno w przypadku niepełnosprawności psychicznej, jak i w procesie adaptacji do tej fizycznej.

Czym jest niepełnosprawność psychiczna?

Niepełnosprawność psychiczna to stan, w którym przewlekłe i ciężkie zaburzenia psychiczne prowadzą do trwałych ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu. W praktyce skutkuje to do: niemożności skutecznego planowania i utrzymywania koncentracji, problemów ze stabilnością emocjonalną i pamięcią oraz samodzielnym funkcjonowaniu w społeczeństwie czy pracy. Mogą, ale nie muszą, się z nią wiązać przykładowo schizofrenia czy spektrum autyzmu.

Stygmatyzacja: Czym jest i jak utrudnia życie niepełnosprawnym?

Stygmatyzacja to proces, w którym jednostka z niepełnosprawnością jest oceniana jako mniej wartościowa, co prowadzi do ograniczenia jej udziału w życiu społecznym. Doświadczają ona dyskryminacji na rynku pracy, bywa wykluczona z relacji towarzyskich i musi zmagać się z utrwalonymi, krzywdzącymi stereotypami. Szkodliwy jest także mechanizm wewnętrzny – długotrwałe odrzucenie i krytyka sprawiają, że osoba z niepełnosprawnością zaczyna przyswajać negatywne opinie na swój
temat. W jej wyniku rodzi się poczucie wstydu i obniżona samoocena. Taki stan wewnętrznego zniechęcenia znacząco osłabia motywację i staje się jedną z najtrudniejszą przeszkodą w procesie leczenia i rehabilitacji.

Wsparcie psychologiczne: Jak psycholog może pomóc przy niepełnosprawności?

Współczesna medycyna podkreśla, że zdrowie fizyczne jest ściśle związane ze zdrowiem psychicznym. Psycholog wspiera zarówno osoby mierzące się z niedawną utratą sprawności, jak i tych, którzy od dłuższego czasu żyją z niepełnosprawnością. Zadaniem psychologa jest ułatwienie przepracowania strat, odbudowanie poczucia własnej wartości oraz utrzymania motywacji do aktywnej rehabilitacji.
W zależności od indywidualnych potrzeb i etapu adaptacji, wsparcie psychologiczne może przybierać różne formy dostosowanych do pacjenta:

Niepełnosprawność, zarówno na tle fizycznym i psychicznym, zasługuje na zrozumienie i szerzenie świadomości. Również psychologowie mają w tym swoją rolę, poprzez psychoedukację z zakresu niepełnosprawności psychicznej, ale także pamiętanie o nierozerwalnym związku pomiędzy zdrowiem psychicznym i fizycznym oraz możliwości własnego wpływu i oddziaływania.

Źródła:

Biel-Ziółek, K. (2017). Wpływ barier mentalnych, społecznych i zawodowych na jakość życia
osób chorych lub niepełnosprawnych. Nauczyciel i Szkoła, 3(63).

Lizoń-Szłapowska, D. (2022). Rola wsparcia psychologicznego i terapii w procesie adaptacji
społecznej osób niepełnosprawnych. W: Bylok F., Kwiatek A., & Skiba M. (Red.), Wybrane
aspekty bezpieczeństwa pozamilitarnego. Zagrożenia, wyzwania, koncepcje (s. 31–39).
Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej.

Targońska, K., Kowalewska, B., & Kułak-Bejda, A. (2023). Stygmatyzacja społeczna chorych
psychicznie i jej determinanty. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.

W pierwszym tygodniu grudnia obchodzimy Europejski Tydzień Autyzmu. Jego celem jest przybliżanie tematyki autyzmu i funkcjonowania osób w spektrum. Naukowa wiedza w tym temacie regularnie wzrasta. W związku z obchodzonym tygodniem autyzmu przyjrzyjmy się przyczynom i objawom autyzmu, a także funkcjonowaniu osób w spektrum.

Początki badań nad spektrum autyzmu

Leo Kanner w 1943 r. wyróżnił autyzm jako odrębną jednostkę diagnostyczną. Zauważył on wśród 11 dzieci charakterystyczne objawy, które odróżniały je od rówieśników rozwijających się prawidłowo. Rok po przeprowadzonych przez niego badaniach, Hans Asperger opublikował wyniki, zawierające próbę teoretycznego wyjaśnienia zaburzeń, które zaobserwował na konkretnych przypadkach. Początkowo autyzm był określany mianem autyzmu wczesnodziecięcego i dziecięcego, co było błędne, ponieważ aktualnie wiemy, że autyzm występuje również u dorosłych. Dlatego od 2011 r., według Amerykańskiego
Towarzystwa Psychiatrycznego, autyzm funkcjonuje pod nazwą zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD – autism spectrum disorders).

Czym jest spektrum autyzmu? Przyczyny i objawy

Autyzm to odmienny sposób funkcjonowania mózgu. To całe spektrum objawów o różnym nasileniu, od takich, które są niemal niezauważalne w codziennych aktywnościach, do takich, w których osoba potrzebuje wsparcia, aby prawidłowo realizować zadania. Najczęściej wyróżnia się nienormatywności w trzech aspektach funkcjonowania: komunikacja i budowanie relacji społecznych, powtarzalne zachowania i specyficzne zainteresowania, nadwrażliwość lub niedowrażliwość sensoryczna. Nie ma jednej konkretnej przyczyny autyzmu. Mówiąc o uwarunkowaniach, musimy zwrócić uwagę na obszary takie jak:
● genetyka – czyli występowanie mutacji i różnic w genach związanych z rozwojem
mózgu,
● neurobiologia – sieci neuronalne rozwijające się inaczej niż u osób neurotypowych
● czynniki środowiskowe – starszy wiek rodziców koreluje dodatnio
z większym ryzykiem wystąpienia spektrum u dziecka.

Pierwsze objawy autyzmu obserwujemy u dzieci między 1 a 3 rokiem życia. Wśród pierwszych objawów możemy wyróżnić:

Funkcjonowanie mózgu osób w spektrum

Mózg osoby w spektrum funkcjonuje w inny sposób niż mózg osoby neurotypowej. Różnice możemy zauważyć w kilku obszarach:● Układ połączeń neuronalnych: U osób w spektrum poszczególne obszary
funkcjonują intensywniej, ale połączenia neuronalne są upośledzone. Dlatego tacy ludzie potrafią mieć genialne zdolności analityczne, ale mogą mieć trudności z relacjami interpersonalnymi.
● Aktywność sensoryczna: Mózg osoby w spektrum inaczej przetwarza bodźce, które do niego docierają (wzrok, słuch, dotyk).
● Rozwój kory przedczołowej: U osób w spektrum kora przedczołowa rozwija się w inny sposób, w związku z czym osoby te mają trudności w realizowaniu funkcji społecznych, wyczuciu empatii, intencji i nastroju drugiej osoby, co może utrudniać zawieranie relacji.
● Sposób uczenia się. Osoby w spektrum doskonale uczą się poprzez struktury, schematy, obrazy, logikę, natomiast czytanie mowy ciała, twarzy i emocji jest dla takich osób znacznie bardziej skomplikowane.

Jak skutecznie komunikować się z osobami w spektrum autyzmu?

Europejski Tydzień Autyzmu zwraca uwagę na autyzm jako zaburzenie, a nie chorobę. Niektóre zachowania osób w spektrum mogą być niezrozumiałe dla osób neurotypowych. Jednocześnie stosowanie odpowiednich form komunikacyjnych i jasnych zasad może wspierać zrozumienie osób będących w spektrum.

Bibliografia:

Aleksiejuk, J., Danowska, D., Dunaj, M., Guzowski, A., Krajewska-Kułak, E. (2019). Różne spojrzenie na zaburzenie – w świecie autyzmu. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.

Chrościńska-Krawczyk, M., Jasiński, M. (2010). Autyzm dziecięcy – współczesne spojrzenie. Klinika Pediatrii, Endokrynologii i Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Lublinie.

Drzazga-Lech, M. A., Kłeczek, M., Ir, M. (2021). Różne sposoby definiowania autyzmu: Przegląd stanowisk. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 79, 49–62.

Szmania, L. (2015). Etiologia zaburzeń spektrum autyzmu – przegląd koncepcji. Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, 11, 93–123. Adam Mickiewicz University Press.

Choroba Alzheimera to postępujące schorzenie neurodegeneracyjne, obciążające nie tylko chorego, ale i jego otoczenie, w szczególności rodzinę. Rozwój choroby jest nieuleczalny  – nie znamy metody, która pozwoliłaby chorobę pokonać, możemy jedynie spowalniać jej rozwój. Wraz z postępowaniem choroby Alzheimera dochodzi do utraty pamięci, zaburzeń myślenia i mowy, co prowadzi do otępienia. W związku z tym pacjenci często potrzebują opieki całodobowej.

W Polsce aż 92% chorych na Alzheimera przebywa w domu, pod opieką rodziny. Zajęcie to jest dla opiekunów obciążające psychicznie, emocjonalnie i fizycznie. W związku z Światowy Dniem Osób Chorych na Alzheimera (21 września) chcemy zwrócić uwagę na wyzwania związane z chorobą Alzheimera dla psychologów i psychiatrów, ale również, a może przede wszystkim. pomóc osobom znajdującym się w tej sytuacji. Tym bardziej, że w związku z postępującym starzeniem się społeczeństwa, odsetek osób chorych będzie narastał. 

Choroba Alzheimera znacząco wpływa na jakość życia chorych. Poziom jakości życia zależy od: objawów depresyjnych, poziomu funkcjonowania w codziennych czynnościach i samodzielności oraz zgodności z opiekunem. Rozwijające się objawy mogą wywoływać poczucie winy oraz strach u chorych. Choroba obciąża także bliskich i opiekunów. Zależy to od: płci, wieku, stanu zdrowia opiekuna, stopnia pokrewieństwa oraz poziomu wsparcia niesionego opiekunowi. 

Kluczowa jest komunikacja z osobą chorą, co nie jest jednak takie proste. Rozwój choroby wpływa na mowę  – nie tylko wprost, ale również poprzez ogólne zaburzenie myślenia i pamięci, które wpływają na komunikację. Lubelskie Stowarzyszenie Alzheimerowskie opracowało metodę komunikacji dostosowaną do osób chorych na Alzheimera  – WSPIERAM. 

W  – WAŻNY POCZĄTEK: WARUNKI WSTĘPNE 

By nawiązać kontakt z chorym należy zadbać o warunki  – podopieczny powinien dobrze słyszeć rozmówcę i akceptować jego rolę. Ważny jest także stan i samopoczucie chorego oraz warunki zewnętrzne, takie jak obecność (bądź nie) innych osób, miejsce rozmowy. 

S – SYTUACJA KOMUNIKACYJNA: „JA I TY”, „TU I TERAZ” 

Osoba chora powinna być świadoma tego z kim rozmawia. Może wydawać się to proste czy wręcz banalne, ale charakterystyczne dla przebiegu choroby Alzheimera są błędne rozpoznawanie ludzi oraz trudności w orientacji w przestrzeni. W możliwym stopniu podopieczny powinien być zorientowany w rzeczywistości  – gdzie jest, z kim, kim dla niego jest ta osoba. Bez tego kontekstu wypowiedzi opiekuna mogą być niejasne i niepokojące. 

P – POWIEM CI JASNO: JĘZYK 

Choroba wpływa na zdolności językowe podopiecznego. Przede wszystkim na zasób słownictwa, w mniejszym stopniu na gramatykę, oraz na myślenie i uwagę, a więc analizowanie i interpretowanie wypowiedzi. Koniecznym jest by zadbać o dostosowanie przekazu do możliwości osoby chorej. 

I – INNE FORMY KOMUNIKOWANIA SIĘ: NIE TYLKO JĘZYK  

Komunikacja niewerbalna może usprawnić kontakt. Umożliwia to przekazywanie informacji  i wsparcia nawet przy zaawansowanej chorobie, która uniemożliwia komunikację werbalną. Działa to w obie strony  – opiekun również może dowiedzieć się czegoś o podopiecznym, jego samopoczuciu czy potrzebach z komunikatów niewerbalnych.  

E – EMPATIA: TWOJE PROBLEMY SĄ WYNIKIEM CHOROBY 

Zachowanie opiekuna powinno być wyrazem zrozumienia dla trudnej sytuacji osoby z chorobą Alzheimera. Znajomość objawów choroby i świadomość, że tym właśnie są – objawami choroby, na którą chory nie ma wpływu, a nie złą wolą, jest bardzo ważne dla obu stron. Chory nie powinien obarczać się poczuciem winy ani być raniony czy krytykowany za coś na co nie ma wpływu. 

R – RADZIMY SOBIE RAZEM: TWOJE TRUDNOŚCI JĘZYKOWE 

Rozwój choroby w coraz większym stopniu wpływa na komunikację chorego. Opiekun powinien być cierpliwy i wspierać podopiecznego, by usprawnić komunikację i dbać o jego dobrostan psychiczny. 

A – AKTYWNOŚĆ JĘZYKOWA, KTÓRĄ CHCĘ ZACHOWAĆ 

Ważne jest stymulowanie aktywności językowej, zwłaszcza gdy staje się to coraz trudniejsze. Rozmowy na tematy miłe dla chorego (np. jego przeszłość, którą lepiej pamięta) oraz drobne wymiany przywitań i uprzejmości pomagają usprawniać komunikację oraz utrzymywać więzi. 

M – MUSZĘ W TEN SPOSÓB: W SYTUACJACH TRUDNYCH 

Realia sprawiają, że są sytuacje, w których opiekun musi zrobić coś wbrew woli podopiecznego, których sam by nie chciał. Może to być niezezwolenie na coś, przerwanie choremu, konieczność skończenia rozmowy, kłamstwo. To zupełnie normalne, że opiekun może mieć problem z poradzeniem sobie z sytuacją czy zachowaniem, nie czyni go to złym opiekunem ani osobą. Zapobieganie sytuacjom kryzysowym jest ważne z perspektywy zarówno chorego, jak i opiekuna, nawet jeśli może wywoływać negatywne uczucia czy poczucie winy. 

Pomoc osobie chorej na Alzheimera może być ciężka i wyczerpująca. Trudno pogodzić się z widocznym rozwojem choroby, może to powodować smutek, frustrację i złość. Są to uczucia zrozumiałe i ważne. Opiekun poza dbaniem o podopiecznego, powinien pamiętać o zadbaniu również o siebie. Zarówno dla własnego dobrostanu, ale też w trosce o podopiecznego – badania wykazały wpływ samopoczucia i uczucia obciążenia opiekuna na podopiecznego oraz to jak opiekun go postrzega. W pomocy nie można zatracić samego siebie w złości, smutku, poczuciu winy. To ciężkie i w sytuacjach krytycznych może wydawać się samolubne, jednak to błędne odczucie. Nie jest winą opiekuna ani początek choroby ani jej rozwój. Jeśli jesteś opiekunem osoby chorej, nie tylko na Alzheimera, pamiętaj o własnym zdrowiu. 

Żródła:

Domagała, A. (2008). Choroba Alzheimera–komunikacja z chorym. Poradnik dla opiekunów. 
Logsdon, R. G., Gibbons, L. E., McCurry, S. M., & Teri, L. (1999). Quality of life in Alzheimer’s disease: patient and caregiver reports. Journal of Mental health and Aging, 5, 21-32. 
Szewczyczak, M., Adryan, E., Stachowska, M., & Talarska, D. (2012). Obciążenie rodziny w opiece nad pacjentem z chorobą Alzheimera. Problemy Pielęgniarstwa, 20(2), 223-227. 

Około 1% społeczeństwa choruje na schizofrenię. Na pierwszy rzut oka może się to wydawać niewielkim odsetkiem, jednak przełożenie, że 1 na 100 osób zmaga się z tą chorobą otwiera oczy. Pomimo częstotliwości występowania oraz zagrożeń jakie wiążą się z chorobą (w populacji osób chorujących na nią ryzyko śmierci samobójczej wynosi około 10%) schizofrenia wciąż jest często źle rozumiana, przede wszystkim w popkulturze, a nasza wiedza o niej jest niepełna.

Patogeneza schizofrenii 

Niejasna jest patogeneza schizofrenii. Badania bliźniąt i rodzin pokazują większe szanse wystąpienia schizofrenii, jeśli występuje ona wśród najbliższej rodziny (40% zgodności pojawienia się schizofrenii wśród bliźniąt jednojajowych). W świetle dotychczasowej wiedzy za wystąpienie schizofrenii odpowiada nie jeden, ale wiele genów, które jednak nie zostały zidentyfikowane. Według modelu podatności i stresu podatność na zachorowanie na schizofrenię wynika ze zmian budowy i funkcjonowanie mózgu,a  stres środowiskowy stanowi wyzwalacz, tzw. mediator środowiskowy. Ponadto pojawiają się dowody na wpływ przebiegu ciąży na występowanie schizofrenii.  

Nie ma różnic pomiędzy częstością występowania schizofrenii między rasą ani płcią, choć jej przebieg różni się – mężczyźni zapadają na schizofrenię wcześniej (18-25 r.ż.) niż kobiety (26-45 r.ż.) i przechodzą ją ciężej. 

Objawy schizofrenii

Objawy schizofrenii można podzielić na: pozytywne (wytwórcze) i negatywne (ubytkowe), które dalej dzielą się na pierwotne (które są integralną częścią procesu schizofrenicznego, są stabilne, przewlekłe i oporne) oraz wtórne (które pojawiają się przez współwystępowanie objawów i czynników związanych z chorobą). 

Rodzaje schizofrenii

Zgodnie z ICD-10 można wyróżnić 6 rodzajów schizofrenii: 

• schizofrenia prosta – jej rozwój rozpoczyna się w dzieciństwie lub adolescencji, jest powolny lecz stały, nie występują objawy psychotyczne, charakterystyczne są objawy negatywne, takie jak spłycenie afektu i brak woli. 

• schizofrenia paranoidalna – występuje najczęściej, dominują w niej stosunkowo trwałe omamy i urojenia, najczęściej słuchowe. 

• schizofrenia katatoniczna – dominują objawy katatoniczne, jakie jak negatywizm, pobudzenie katatoniczne i osłupienie, zaburzenia motoryczne oraz zaburzenia kontaktu z otoczeniem. 

• schizofrenia hebefreniczna – diagnozowana przede wszystkim wśród młodzieży i młodych dorosłych, nazywana również schizofrenią zdezorganizowaną, wiąże się z nasilonymi zmianami afektywnymi, nieprzewidywalnością zachowania, a urojenia i omamy są zmienne i urywkowe. 

• schizofrenia rezydualna – przewlekły etap schizofrenii, w którym następuje postęp psychozy; dominują objawy negatywne. 

• schizofrenia niezróżnicowana – gdy występują objawy charakterystyczne dla różnych rodzajów schizofrenii bez przewagi jednego z nich 

Leczenie schizofrenii 

Schizofrenia wiąże się z zaburzeniami funkcjonowanie układów neuroprzekaźnictwa (dopaminergicznego, serotoninergicznego i glutaminergicznego). W leczeniu stosuje się neuroleptyki, oddziałujące na receptory dopaminy. Leki stosowane są długoterminowo, a dodatkiem do nich może być psychoterapia (najlepsze rezultaty uzyskuje się w terapii poznawczo-behawioralnej). Mimo to, aż ok. 10-12% osób u których rozpoznano schizofrenię nie okazuje poprawy mimo leczenia, 

Pokazuje to jak ważnym i rozwojowym tematem jest schizofrenia. Przedstawione tu zostały jedynie podstawy, stanowiące bazę do zdobywania dalszej wiedzy. Schizofrenia stanowi problem społeczny wciąż niejasny i niezrozumiały, co widać przez niepewne teorie patogenezy oraz skuteczność leczenia, będąc przez to jednym z wyzwań stojących przed współczesną psychologią i psychiatrią. 

Źródła:

Krzystanek, M. 3. Schizofrenia, zaburzenia typu schizofrenii (schizotypowe) i urojeniowe. Podręcznik dla studentów pielęgniarstwa, 35. 
Światowa Organizacja Zdrowia. (2016). Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-10). WHO.  
Wójciak, P., Domowicz, K., & Rybakowski, J. (2017). Objawy negatywne schizofrenii pierwotne i wtórne, zespół deficytowy, uporczywe objawy negatywne. Neuropsychiatria i Neuropsychologia, 12(3), 108-117. 

Rynek pracy nieustannie zmienia się, zarówno z perspektywy pracowników jak i pracodawców. Coraz częściej słyszymy o work-life balance [balansie między pracą a życiem prywatnym], atmosferze i integracji w miejscu pracy oraz wypaleniu zawodowym. Mimo często kolokwialnego i potocznego użycia tych terminów, mają one swoje psychologiczne uzasadnienie.  
Więc czym, z naukowego punktu widzenia, jest wypalenie zawodowe? Co je powoduje i jak mu zapobiegać?

Historia badań wypalenia zawodowego 

Problematyką wypalenia zawodowego zajęto się w latach 70. ubiegłego wieku, gdy psychiatra Freudenberger zaobserwował utratę zaangażowania i zapału wśród pracowników i wolontariuszy w swoim miejscu pracy. Jako pierwszy zdefiniował zespół wypalenia zawodowego jako stan zmęczenia i frustracji, który wynika z poświęcania się pracy, co mimo zaangażowania nie przynosi oczekiwanych skutków i gratyfikacji. Opisał także szereg objawów towarzyszących wypaleniu zawodowemu, takich jak nieufność wobec współpracowników, skłonność do irytacji i znudzenia, przeciążenie nawet przy drobnych zadaniach oraz objawy somatyczne, m.in. ból głowy i bezsenność. Aktualnie podkreśla się rolę stresu i poczucia braku rozwoju. Pracownicy zawodów, które są przeciążające, zbyt wymagające i obarczone dużą odpowiedzialnością są szczególnie narażeni na wypalenie zawodowe, do takich zawodów można zaliczyć: pielęgniarki i lekarzy, psychologów, nauczycieli, pracowników socjalnych oraz osób na stanowiskach kierowniczych.  

Przebieg i przyczyny wypalenia zawodowego 

Zespół wypalenia zawodowego nie jest jednorodny, jego objawy i przebieg mogą różnić się indywidualnie, jednak Miller i Smith wyróżniają pięć faz, prowadzących od idealizacji pracy do wypalenia: 

Przyczyny wypalenia zawodowego leżą na trzech płaszczyznach: indywidualnej, interpersonalnej i organizacyjnej. Najczęściej wskazywanymi objawami są: perfekcjonizm, zbyt duże zaangażowanie początkowe, utrata nadziei i poczucia celu, mobbing, brak zaufania i komunikacji, przepracowanie, ciężkie warunki pracy, brak kontroli i nieprawidłowe kierowanie. Wszystkie te czynniki składają się na predyspozycje do wystąpienia wypalenia zawodowego. Szczególnie narażone są więc osoby neurotyczne, źle radzące sobie ze stresem i emocjami, w toksycznym miejscu pracy. 

Zapobieganie wypaleniu zawodowemu 

Jak w takim razie przełożyć teorię na praktykę i zapobiegać wypaleniu zawodowemu? Kluczowe są higiena psychiczna, zdolności radzenia sobie i zarządzania – stresem, czasem, sobą, oraz oparcie społeczne. 

Higiena psychiczna to zbiór umiejętności i nawyków, które pozwalają zachować zdrowie psychiczne i chronić się przed tym co negatywne.  
Radzenie sobie to posiadane przez jednostkę strategie stosowane w celu zarządzania stresem i emocjami.  
Zarządzanie stresem przejawia się zarówno na poziomie organizacji (w tym: presja kładziona na pracowników, to jak przebiega praca, jak wygląda zespół) jak i jednostki.  

To wszystko pomaga uniknąć wypalenia zawodowego, oddziałując na odczuwany w pracy stres, niezadowolenie oraz podwyższając samopoczucie i poczucie spełnienia, które funkcjonuje przecież nie tylko w kontekście kariery zawodowej. 

Minimalizowanie ryzyka wystąpienia wypalenia zawodowego jest korzystne z perspektywy pracownika (w końcu każdy z nas chciałby czuć się dobrze i rozwijać) oraz pracodawcy, gdyż oznacza to bardziej zmotywowanych i efektywnych pracowników, co przekłada się na atmosferę w miejscu pracy i wyniki. Dzisiaj, w Dzień Walki z Wypaleniem Zawodowym, ale też w każdy inny dzień w roku pamiętajmy o trosce o swoje samopoczucie i funkcjonowanie, w miejscu pracy i poza nim. 

Źródła:

Anczewska, M., Świtaj, P., & Roszczyńska, J. (2005). Wypalenie zawodowe. Postępy psychiatrii i neurologii, 14(2), 67-77. 
Miller, L. H., & Smith, A. D. (1993). The stress solution: An action plan to manage the stress in your life. New York: Pocket Books. 
Ostrowska, M., & Michcik, A. (2013). Wypalenie zawodowe–przyczyny, objawy, skutki, zapobieganie. Bezpieczeństwo Pracy: nauka i praktyka, 22-25. 
Zimnowłocka-Łozyk, E. (2011). Wypalenie zawodowe a umiejętność zarządzania stresem, czasem i sobą. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. 
Znańska-Kozłowska, K. (2013). Wypalenie zawodowe–pojęcie, przyczyny i objawy. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanitas Zarządzanie, 14(1), 105-113.