Międzynarodowy dzień praw człowieka i praw dziecka – 10 grudnia
Co roku, 10 grudnia, obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka i Praw Dziecka. Jest to dzień, w którym możemy przypomnieć sobie o walce na rzecz poszanowania godności człowieka. Świat nadal nie jest idealny, ale zdobywając prawa, każda jednostka w społeczeństwie może coś zmienić. Choćby zwracając uwagę na to, że komuś dzieje się krzywda, albo odwrotnie – poprzez pomoc i pracę, by każdy człowiek był traktowany z należytą troską. Rolę w tym ma każdy z nas, również z perspektywy zawodowej jako psycholog.
Początki myśli o prawach człowieka
Historia praw człowieka zaczyna się w 539r.p.n.e., gdy powstał pierwszy dokument, stworzony przez Cyrusa Wielkiego, mówiący o prawach człowieka. Był oparty na prawie naturalnym, zgodnie z którym prawa przysługują każdemu człowiekowi bez dodatkowych uzasadnień. Zaś brak określonych zasad spowodowałby chaos (np. wojny).
Przełomowy był 1948r., w którym pojawiła się Deklaracja Praw Człowieka, opierająca się na uniwersalności praw człowieka – każdy człowiek posiada prawa, niezależnie od płci, poglądów politycznych, kultury pochodzenia, wyznawanej religii, wyglądu.
Współcześnie coraz więcej wykształconych osób dąży do tego, aby prawo było na stale dostosowywane do zmieniających się realiów i potrzeb jednostek.
Prawa człowieka a psychologia – zdrowie
Jednym z podstawowych praw człowieka jest prawo do zdrowia i jego ochrony. W Konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia(WHO) zdrowie jest zdefiniowane jako pełny dobrostan psychiczny, fizyczny oraz społeczny, nieograniczający się wyłącznie do braku choroby. Co więcej, Deklaracja Helińska podkreśla, że nie ma zdrowia bez zdrowia psychicznego. Widzimy więc, że prawo do zdrowia jest ściśle powiązane z psychologią
Niezwykle ważna jest rola promocji zdrowia. Pozwala ona wyjść poza samo zapobieganie patologii oraz chorobom, obejmując działania ukierunkowane na doskonalenie zdrowia. Prawo oświatowe oraz polityka społeczna mają obowiązek wspierania placówek edukacyjnych w kształtowaniu u uczniów nawyków dbania o zdrowie. Tym samym mogą wdrażać różne strategie radzenia sobie już w okresie dzieciństwa dla budowania resilience (procesów odporności psychicznej). Każdy człowiek ma prawo do rozwoju osobowego: wzrostu świadomości i godności u siebie i dostrzeganie jej u innych, wzbogacanie wiedzy, odnajdywanie siebie, miłości, przyjaźni; zdolności dzielenia się wartościami z innymi, wyczulenie na krzywdę innych i dążenie do jej zniwelowania.
Mimo rosnącego zainteresowania psychologią, nadal widzimy, że w społeczeństwie pozostaje wiele osób, nieświadomych tych problemów. Ograniczenie praw osób chorujących jest wciąż aktualne. Problemy psychiczne dalej są postrzegane w nieprawidłowy sposób, co może wiązać się z ostracyzmem. Przede wszystkim są to ludzie, którzy tak samo zasługują na szacunek i ich prawa są gwarantowane m.in. przez Konstytucję Rzeczypospolitej Polski.
Etyka zawodowa psychologa
W swojej pracy psycholog spotyka się twarzą w twarz z różnymi dylematami. Czasem naturalnym jest to, że nie wiemy, jak reagować na niektóre sytuacje w gabinecie, ale bywają też momenty, w których się zastanawiamy: Czy postępujemy zgodnie z prawem? Co nas chroni przed niebezpieczeństwem w pracy? Na czym w ogóle stoimy? Wprost łączy się to z prawami człowieka – nie tylko tym do ochrony zdrowia, ale także do wolności, szacunku oraz rozwoju, ściśle powiązanych z dobrostanem psychicznym.
2 grudnia 2018r. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (PTP) opublikowało Kodeks Etyczny Psychologa, którego zasad powinniśmy ściśle przestrzegać. Ów dokument jest na oficjalnej ogólnodostępnej stronie i reguluje zasady oraz prawa psychologa i klienta. Kluczowe jest trzymanie się ich oraz świadomość obu stron kontaktu, tak by interwencja przebiegała poprawnie i prowadziła do pozytywnych zmian.
Podsumowując, prawa człowieka są kluczowym konceptem dla funkcjonowania jednostek i społeczeństw. Dotyczą one każdego z nas jako człowieka, ale również regulują i wpływają na zawód psychologa oraz pracę z klientem.
Źródła:
Fundacja Nie Widać Po Mnie. (2025). Samobójstwa dzieci i nastolatków w 2024r. w Polsce. https://niewidacpomnie.org/2025/01/23/samobojstwa-dzieci-i-nastolatkow-w-2024-r-w-polsce/
Heszen-Celińska, I., Sęk, H. (2020). Psychologia zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Krajewska, B. (2009). Instytucje wsparcia dziecka i rodziny. Oficyna Wydawnicza IMPULS.
Mazurek, F. J. (1983). Prawo do rozwoju: Integralny rozwój osoby ludzkiej. Roczniki Nauk Społecznych, 11(1), 5-23.
Polskie Towarzystwo Psychologiczne. (2018). Kodeks Etyczny psychologa. https://psych.org.pl/dla-psychologow/kodeks-etyczny
Rzecznik praw obywatelskich (2014). Ochrona zdrowia psychicznego w Polsce: wyzwania, plany, bariery, dobre praktyki. Raport RPO. https://otwartebramy.org/wp-content/uploads/2011/01/Ochrona_zdrowia_psychicznego.pdf#page=18
Sęk, H. (2016). Psychologia kliniczna. W: L., Cierpiałkowska (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wiącek, M., Krzywoń, A., Brzozowski, W. (2023). Prawa człowieka. Wolters Kluwer Polska SA.
Autor wpisu: Sofia Hress