Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Narkomanii – 26 czerwca
26 czerwca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Narkomanii. To dobra okazja, by przyjrzeć się narkotykom z szerszej perspektywy. Substancje psychoaktywne mają bowiem długą, skomplikowaną i często zaskakującą historię. Doskonałym przykładem jest wojna secesyjna (1861–1865), podczas której morfinę stosowano na masową skalę jako sposób na ból, głód i napięcie psychiczne. Ceną za ten „lek” okazało się jednak błyskawiczne uzależnienie, które dotknęło blisko 400 tysięcy żołnierzy. Mimo to substancje odurzające przez lata trafiały do legalnej sprzedaży – na półkach aptek można było znaleźć choćby wino Bordeaux doprawione kokainą czy specyfik na katar Ryno’s, składający się niemal w całości z koki (Krajewski, 2019). Podobnie było z wprowadzonym w 1937 roku Pervitinem. Pod tą niepozorną nazwą kryła się metaamfetamina, po którą chętnie sięgali przedstawiciele najróżniejszych grup społecznych – od uczących się po nocach studentów po przemęczonych nocnymi dyżurami lekarzy (Historia Bez Cenzury, 2019, 01:50–11:35).
Uzależnienie narkotykowe i jego wpływ na człowieka
Uzależnienie definiuje się jako stan, w którym organizm staje się zależny od substancji lub zachowania. Wiąże się ono z silną potrzebą psychiczną lub fizyczną, która skutecznie uniemożliwia rezygnację z destrukcyjnych nawyków (Miller i in., 2014, s. 27; Niewiadomska i Stanisławczyk, 2004). Interesujący jest fakt, że w społeczeństwie wciąż funkcjonuje przekonanie, że do pokonania nałogu wystarczy po prostu „silna wola”. Czy to prawda?
Odpowiedzi na to pytanie dostarcza neurobiologia. Praca naszego mózgu opiera się na ciągłym przesyłaniu sygnałów przez neurony za pomocą neuroprzekaźników. Mózg nie jest jednak przystosowany do neutralizowania dużej ilości sztucznych substancji. Niektóre z nich, ze względu na strukturę podobną do naszych naturalnych cząsteczek, łączą się z receptorami i aktywują je – nazywamy je agonistami. Wywołują one znacznie silniejsze reakcje niż naturalne neuroprzekaźniki. Taka sztuczna stymulacja prowadzi do powstania tolerancji, wymuszając sięganie po coraz większe dawki. W efekcie osoba uzależniona traci kontrolę nad swoim zachowaniem i przyjmuje narkotyk wyłącznie po to, by wyrównać samopoczucie. Stan ten określa się mianem allostazy (Miller i in., 2014, s. 53–55).
W literaturze wyróżnia się następujące etapy rozwoju uzależnienia od substancji (Bogdanowicz i Jankowiak, 2023):
- Faza inicjacji: Pierwszy kontakt z narkotykiem, do którego najczęściej dochodzi pod wpływem środowiska lub presji rówieśniczej (np. w trakcie spotkań towarzyskich).
- Faza eksperymentowania: Motywacja na tym etapie jest napędzana chęcią sprawdzenia, jak dana substancja wpływa na ciało i emocje. Osoby na tym etapie zaczynają ukrywać się przed otoczeniem, a silna przyjemność sprawia, że nie dostrzegają w swoim zachowaniu żadnego zagrożenia.
- Faza używania i nadużywania: Związana ze stopniowym zwiększaniem dawek. Pojawiają się: utrata dotychczasowych pasji, konfliktowość, zaniedbywanie codziennych obowiązków, kłamstwo, problemy z prawem oraz widoczne zmiany fizyczne oraz behawioralne (np. rozszerzone źrenice, przewlekły katar, skrajna ospałość lub nadpobudliwość).
- Faza iluzji i wyparcia: Moment, w którym uzależniony próbuje przekonać siebie i bliskich, że ma sytuację pod kontrolą i w każdej chwili może przerwać zażywanie. Szuka nieracjonalnych wytłumaczeń dla swoich destrukcyjnych zachowań. Na tym etapie objawy stają się już bardzo trudne do ukrycia.
- Faza pełnego uzależnienia: Całkowite podporządkowanie życia fizycznej i psychicznej potrzebie zażycia środka. Występują tu m.in.: przewlekły katar i kaszel, silna impulsywność, stany lękowe i depresyjne, zaniedbanie higieny oraz utrata sensu życia. Osoba nie potrafi funkcjonować bez substancji, a w skrajnych przypadkach dochodzi do psychoz narkotykowych i prób samobójczych.
Warto pamiętać, że pełny obraz objawów jest kwestią indywidualną. Wpływa na niego rodzaj narkotyku, poziom tolerancji, osobowość pacjenta, jego otoczenie społeczne oraz obecność innych schorzeń lub zaburzeń (Jędrzejko i Chmielewska, 2020; Miller i in., 2014).
Sposoby leczenia
Leczenie definiuje się jako zespół procedur mających na celu zmianę destrukcyjnych zachowań oraz przywrócenie pacjentowi prawidłowego funkcjonowania społecznego (Connors i in., 2015, s. 19 za: Rinaldi i in., 1988, s. 557). Ponieważ uzależnienie wpływa zarówno na ciało, jak i na psychikę, współczesna terapia opiera się na podejściu holistycznym.
W praktyce stosuje się następujące formy pomocy (Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii, 2012; Miller i in., 2014; Connors i in., 2015):
Podsumowanie
Uzależnienie od narkotyków to skomplikowany problem, w który wyjątkowo łatwo wpaść. Jedna lekkomyślna decyzja może przynieść tragiczne skutki – od śmierci po traumę bliskich. Choć nauka rozwija coraz nowsze metody leczenia, na rynku stale przybywa niebezpiecznych substancji. Warto pamiętać, że nawet jednorazowe zażycie narkotyku może przekreślić wszystko, co dotąd zbudowaliśmy.
Poznaj historie osób dotkniętych problemem uzależnienia od narkotyków: przeczytaj (Nowe Substancje Psychoaktywne, b.d.) lub obejrzyj (Zerka, 2023).
Bibliografia
Bogdanowicz, D., Jankowiak, B. (2023). Wpływ rodziny na wystąpienie w życiu dorosłym uzależnienia od narkotyków. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.
Connors, G., J., DiClemente, C., C., Velasquez, M., M., Donovan, D., M. (2015). Etapy zmiany w terapii uzależnień. Wybór i planowanie interwencji. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Historia bez cenzury. (2019, 19 września). Armie na haju – narkotyki II wojny światowej. Historia Bez Cenzury [Plik wideo]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=LLdtObjRHrA
Jędrzejko, M., Z., Chmielewska, M. (2020). Uzależnienia – choroba XXI wieku. Zjawisko – mechanizmy – przyczyny – terapia. Kwartalnik Policyjny, 2020(4), 4–12.
Krajewski, A. (2019, 8 kwietnia). Gdy narkotyki były w każdym sklepie. Newsweek Polska. https://www.newsweek.pl/tematy/legalne-narkotyki-historia-legalnych-narkotykow/44k8415
Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii. (2012). Uzależnienie od narkotyków. Podręcznik dla terapeutów.
Miller, W., R., Forcehimes, A., A., Zweben, A. (2014). Terapia uzależnień. Podręcznik dla profesjonalistów. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Niewiadomska, I., Stanisławczyk, P. (2004). Narkotyki. Wydawnictwo KUL; Wydawnictwo „Gaudium”.
Nowe Substancje Psychoaktywne. (b.d.). Prawdziwe historie. Pobrane 1 sierpnia 2026 z: http://dopalaczeinfo.pl/narkotyki/co-to-sa-dopalacze/prawdziwe-historie/
Słowiński, P., Kowalik, T. (2019). Dragi i wojna. Narkotyki w działaniach wojennych. Fonda
Zerka, M. (2023, 29 maja). Spowiedź DILERA i NARKOMANA – Historia Karola. [Plik wideo]. YouTube. https://youtu.be/1vfMiZILG0c?si=BDFtguxbvgSd1NZI
Autor wpisu: Sofia Hress