Światowy Dzień Rodziny – 18 maja
Rodzina jest fundamentalnym środowiskiem wychowawczym oraz dynamiczną siecią współzależności, która determinuje proces kształtowania się tożsamości, wzorców zachowań i indywidualnych postaw jednostki. Rodzina nie tylko przekazuje jednostce normy społeczne i moralne, ale również bezpośrednio stymuluje jej rozwój poznawczy oraz uczy sposobów radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Szczególną uwagę zwraca na to terapia systemowa – nurt psychoterapeutyczny, którego głównym celem jest zrozumienie trudności jednostki poprzez analizę dynamiki, relacji oraz reguł panujących w całym systemie rodzinnym.
Znaczenie rodziny w terapii systemowej
Rodzina stanowi pierwszą grupę społeczną, do której należy jednostka. Uznaje się ją za fundament niezbędny do zdobywania doświadczeń, budowania więzi, relacji z innymi, jak również źródło wzorów i wartości, mających niewymierne znaczenie w procesie powstawania i tworzenia się indywidualnych, jednostkowych postaw, zachowań, sposobów działania
i reagowania oraz ogólnych tendencji w zachowaniu, które w dorosłym życiu często nieświadomie powielamy. Niejednokrotnie uznaje się ją za najważniejsze środowisko wychowawcze dziecka. To właśnie w niej młody człowiek dorasta, zdobywa pierwsze doświadczenia i uczy się funkcjonować w świecie.
Terapia systemowa zakłada, że system, w którym funkcjonuje jednostka ma znaczenie w kształtowaniu norm społecznych i moralnych jednostki, przez co stawia sobie za cel zrozumienie jej trudności przez pryzmat relacji, ról i reguł rządzących środowiskiem rodzinnym.
Początki terapii systemowej
Początki systemowej terapii rodzin sięgają lat 40. XX wieku i związane są z postrzeganiem rodziny jako systemu, który może być odpowiedzialny za patologię jednostki. Powstające w kolejnych latach prace naukowe koncentrowały się wokół objawów schizofrenicznych i roli rodziny w etiologii choroby. Z czasem perspektywa ta uległa znacznemu rozszerzeniu, a badacze zaczęli dostrzegać wpływ struktury rodzinnej na dużo szersze spektrum objawów psychopatologicznych, wykraczających poza ramy samej schizofrenii. Zwracano uwagę na to, że procesy zachodzące w obrębie rodziny mogą być istotne nie tylko dla pojawienia się symptomów chorobowych, ale także dla ich intensywności czy czasu trwania. Nastąpiło przejście z pytania o to „dlaczego dany symptom się pojawił”, na pytanie „po co on istnieje”. Innymi słowy – jaką funkcję pełni w systemie rodzinnym objaw chorobowy.
Zrozumienie regulacyjnej roli symptomu nie jest możliwe bez przyjęcia jednego z fundamentalnych założeń systemowej terapii rodzin, który mówi o nadrzędnym celu każdego systemu rodzinnego, jakim jest dążenie do homeostazy. W odniesieniu do rodziny mówimy o homeostazie funkcjonalnej, czyli o dążeniu do utrzymania systemu w stabilności. Kiedy równowadze rodzinnej zagraża destabilizacja, członkowie rodziny podejmują zachowania, niekiedy nie wprost, które mają na celu przywrócenie homeostazy systemu.
Badaczem uznawanym za jednego z ojców terapii rodzin był amerykański psychiatra Murray Bowen. Opracowana przez niego terapia systemów rodzinnych opiera się na kilku konstruktach, wśród których najbardziej podstawowym jest stopień dyferencjacji Ja. Odnosi się on do różnicowania i równoważenia własnych procesów emocjonalnych oraz intelektualnych, a także budowania relacji z innymi opartych na optymalnej bliskości. Kolejny ważny konstrukt, opracowany przez autora określany jako „system emocjonalny rodziny nuklearnej” odnosi się do mechanizmów pojawiających się w systemie rodzinnym w momencie wzrostu napięcia.
Czym jest terapia systemowa?
Terapia systemowa to podejście psychoterapeutyczne, które analizuje jednostkę w kontekście jego relacji i funkcjonowania w systemach społecznych, najczęściej w systemie rodzinnym.
Podstawowe założenie terapii systemowej sprowadza się do tego, że zachowanie człowieka może być rozumiane w kategoriach systemu, którego człowiek jest częścią, czyli środowiska w jakim żyje. System definiowany jest jako zbiór elementów lub jednostek pozostających ze sobą w relacji. W tym ujęciu system rodzinny to nie tylko grupa osób, lecz przede wszystkim dynamiczna sieć współzależności oraz nośnik reguł rządzących życiem wszystkich jego członków.
Źródła patologii w systemie rodzinnym
Zrozumienie regulacyjnej funkcji symptomów w ujęciu systemowym wymaga zidentyfikowania konkretnych obszarów, w których dochodzi do destabilizacji domowej równowagi. Kiedy mechanizmy adaptacyjne zawodzą, w strukturze i dynamice relacji zaczynają dominować destrukcyjne wzorce. Czynniki odpowiedzialne za powstawanie i utrzymywanie się objawów psychopatologicznych w rodzinie to zaburzenia struktury rodziny, zaburzenia komunikacji oraz nieprawidłowości związane z zasadami regulującymi funkcjonowanie rodziny. Patologiczne aspekty struktury systemu obejmują zakłócenia w zakresie ról pełnionych przez poszczególnych członków rodziny i granic pomiędzy nimi.
Podsumowanie:
Terapia systemowa definiowana jest jako podejście relacyjne, wpływające na komunikację, więzi, zachowania i elastyczność struktur rodzinnych. Przyczyny kryzysów rodzinnych są złożone i wynikają ze struktur wielopokoleniowych, komunikacyjnych oraz środowiskowych. Systemy rodzinne w kryzysie funkcjonują w specyficzny sposób, a pierwsze objawy trudności pojawiają się zwykle w momentach kryzysów normatywnych i dotyczą m.in. zaburzeń komunikacji, trudności w adaptacji do zmian oraz nietypowych, objawowych reakcji poszczególnych członków systemu.
Bibliografia:
Carr, A. (2014). The evidence base for family therapy and systemic interventions for child-focused problems. Journal of Family Therapy, 36(2), 107-157.
de Barbaro, B. (1997). Czy możliwa jest diagnoza systemowa? Psychiatria Polska, 31(1), 5-15.
Grzesiak, E. (2021). Terapia systemowa rodzin jako jeden ze sposobów rozwiązywania problemów dzieci i młodzieży. Edukacja – Terapia – Wspomaganie, 2(4), 12-25.
Józefczyk, A. i Świętochowski, W. (2023). System emocjonalny rodziny nuklearnej – regulacyjna funkcja objawy w ujęciu Bowena. Psychoterapia, 1 (204), 27-39
Józefik, B., (2012). Ewolucja myślenia systemowego w terapii rodzin: Od metafory cybernetycznej do dialogu i narracji. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Styła, R., (2020). Psychoterapia zasadnicze koncepcje i techniki pracy. Wydawnictwo Akademii Ekonomiczno – Humanistycznej, Warszawa
Autor wpisu: Julia Jaroń